हेमंते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति । गोसहस्रफलं तस्य लभते नात्र संशयः
हिवाळ्यात आणि शिशिर ऋतूत ज्याच्या तळ्यात पाणी राहते, त्याला हजार गायी दान केल्याचे फळ मिळते—यात शंका नाही.
वसंतेऽपि तथा ग्रीष्मे सलिलं तिष्ठते यदि । अतिरात्राश्वमेधाभ्यां फलमाहुर्मनीषिणः
वसंत आणि उन्हाळ्यातही तळ्यात पाणी राहिले, तर ज्ञानी लोक म्हणतात, त्याला अतिरात्र आणि अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
अथैतेषां तु वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु । अतीतानागतौ चोभौ पितृवंशौ महाऋषे
आता या झाडांच्या लावणीचे गुण ऐक, महर्षे, ज्यामुळे भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील पितरांचेही कल्याण होते.
तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत् । पुत्रपौत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः
झाडे लावणारा दोन्ही वंशांचा उद्धार करतो; म्हणून झाडे लावावीत. ही झाडेच आपली मुले आणि नातवंडे होतात—यात शंका नाही.
परलोकं गतः सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान् । पुष्पैः सुरगणान्सर्वान्पत्रैश्चापि तथा पितॄन्
तो माणूस या जगातून गेल्यावरही अक्षय लोक मिळवतो; त्यांच्या फुलांनी तो सर्व देवांना आणि पानांनी पितरांनाही तृप्त करतो.
छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः । किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः
झाडांच्या सावलीत सर्व अतिथी—किंनर, उरग, राक्षस, देव, गंधर्व आणि माणसे—आदराने सन्मानित होतात.
तथा ऋषिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान् । पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान्
तसेच ऋषींचे समूहही झाडांमध्ये आश्रय घेतात; फुलांनी आणि फळांनी युक्त झाडे या जगात लोकांना तृप्त करतात.
इहलोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः । तडागवृक्षरोपाश्च इष्टयज्ञाश्च ये द्विजाः
या जगात आणि पुढील जगात, जे तळी आणि झाडे लावतात आणि जे द्विज इच्छित यज्ञ करतात, ते धर्माने पुत्र मानले जातात.
एते स्वर्गान्नहीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः । सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः
हे लोक आणि जे इतर सत्य बोलतात, ते स्वर्गातून खाली पडत नाहीत; सत्यच परम ब्रह्म आहे, सत्यच श्रेष्ठ तप आहे.
सत्यमेव परो यज्ञः सत्यमेव परं श्रुतम् । सत्यं देवेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम्
सत्यच श्रेष्ठ यज्ञ आहे, सत्यच श्रेष्ठ वेदज्ञान आहे; सत्य देवांमध्ये जागृत असते आणि सत्यच परम स्थान आहे.
तपो यज्ञाश्च पुण्यं च तथा देवर्षिपूजनम् । आद्यो विधिश्च विद्या च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
तप, यज्ञ, पुण्य आणि देवर्षींची पूजा, तसेच आद्य विधी आणि विद्या—हे सर्व सत्यावरच आधारलेले आहेत.
सत्यं यज्ञस्तथा दानं मंत्रा देवी सरस्वती । व्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च
सत्य म्हणजे यज्ञ, दान, मंत्र, देवी सरस्वती, व्रताचरण आणि ओंकार; हे सर्व सत्यातच सामावलेले आहे.
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः । सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्येन तिष्ठति
सत्यामुळे वारा वाहतो, सत्यामुळे सूर्य तेज देतो, सत्यामुळे अग्नी जळतो आणि स्वर्ग सत्यावरच टिकून आहे.
पूजनं सर्वदेवानां सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्यं च वदते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयः
सर्व देवांची पूजा किंवा सर्व तीर्थांत स्नान—पण जो जगात सत्य बोलतो, तो निःसंशय सर्व काही मिळवतो.
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । सर्वेषां सर्वयज्ञानां सत्यमेव विशिष्यते
हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य दोन्ही तुला ठेवले, तरी सर्व यज्ञांमध्ये सत्यच श्रेष्ठ ठरते.
सत्येन देवाः प्रीयंते पितरो ऋषयस्तथा । सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम्
सत्यामुळे देव, पितर आणि ऋषी प्रसन्न होतात; सत्य हाच श्रेष्ठ धर्म आणि सर्वोच्च स्थान आहे, असे ते म्हणतात.
सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं वदामि ते । मुनयः सत्यनिरताः तपस्तप्त्वा सुदुष्करम्
सत्य हेच परब्रह्म आहे, असे सांगितले जाते; म्हणून मी तुला सत्य सांगतो. जे ऋषी नेहमी सत्यात रमले, त्यांनी कठीण तप केले—
सत्यधर्मरताः सिद्धास्ततः स्वर्गमितो गताः । अप्सरोगणसंघुष्टैर्विमानैः परितो वृताः
सत्यधर्मात रमलेले सिद्ध पुरुष इथून स्वर्गात गेले, अप्सरांच्या गजरात आणि विमानांनी वेढलेले.
वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम् । अगाधे विपुले सिद्धे सत्तीर्थे च शुचौ हृदि
नेहमीच सत्य बोलावे; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही. अथांग, विशाल, सिद्ध आणि पवित्र अशा हृदयात, त्या तीर्थात—
स्नातव्यं मनसा युक्तैः स्नानं तत्परमं स्मृतम् । आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः । अनृतं ये न भाषंते ते नराः स्वर्गगामिनः
एकाग्र मनाने स्नान करावे, असे स्नान श्रेष्ठ मानले जाते. स्वतःसाठी, दुसऱ्यासाठी किंवा पुत्रासाठी—जे खोटे बोलत नाहीत, ते लोक स्वर्गाला जातात.
वेदा यज्ञास्तथा मंत्राः संति विप्रेषु नित्यशः । न भांत्युज्झित सत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्
वेद, यज्ञ आणि मंत्र हे ब्राह्मणांमध्ये नेहमी असतात; सत्यावर स्थिर असलेल्यांकडून ते कधीच दूर जात नाहीत. म्हणून सत्य आचरण करावे.
नारद उवाच-। तपसां मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः । सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोबलम्
नारद म्हणाले—माझ्या तपाचे फळ पुन्हा सविस्तर सांग, आणि सर्व वर्णांमध्ये व ब्राह्मणांमध्ये तपशक्ती कशी आहे तेही सांग.
प्रवक्ष्यामि तपोध्यानं सर्वकामार्थसाधकम् । सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु
मी तुला तपाचे ध्यान सांगतो, जे सर्व इच्छा आणि उद्दिष्ट साध्य करते; द्विजांसाठी ते फार कठीण आहे. ते मी सांगतो, तू ऐक.
तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विंदते फलम् । तपोरतो हि यो नित्यं मोदते सह दैवतैः
तप हेच श्रेष्ठ मानले गेले आहे; तपानेच त्याचे फळ मिळते. जो नेहमी तपात रमतो, तो देवांबरोबर आनंद अनुभवतो.
तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत्
तपाने स्वर्ग मिळतो, तपाने कीर्ती मिळते; तपानेच मोक्ष मिळतो, आणि तपाने मोठेपणही मिळते.
ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च । तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
ज्ञान, विवेक, सौभाग्य आणि रूप—मनाने जे काही इच्छिले, ते सर्व तपाने मिळते.
नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन । यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तप्यते तपः
ज्यांनी तप केले नाही, त्यांना कधीच ब्रह्मलोक मिळत नाही. माणूस जे काही कार्य करतो, ते करताना तो तप करतो.
तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः । सुरापः परदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुच्यते
माणूस हे सर्व या जगात आणि पुढील जन्मातही मिळवतो. मद्यपान करणारा, परस्त्रीगामी, ब्रह्महत्यारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा—तपाने तो सर्व दोष ओलांडतो आणि सर्वत्र मुक्त होतो.
अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णुश्चैव सनातनः । ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः
सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर, स्थिर असलेला शंकर, सनातन विष्णू, ब्रह्मा, अग्नी, इंद्र आणि इतर तपस्वी — हे सगळेही...
षडशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैः सह
छपन्न हजार उर्ध्वरेता ऋषी, ज्यांनी आपले जीवन संयमाने घालवले, ते सर्व देवतांसह आपल्या तपाच्या बळावर स्वर्गात आनंद घेतात.