प्रयागं तीर्थमाश्रित्य वैकुंठं यांति तेऽचिरात् । ये वसिष्ठादयस्तत्र ऋषयः सनकादयः
प्रयाग या पवित्र स्थळी आश्रय घेतल्यावर, ते लोक लवकरच वैकुंठाला जातात. तिथे वसिष्ठ आणि सनक या ऋषींसह इतर ऋषीही वास करतात.
तेऽपि प्रयागजं तीर्थं सेवंते च पुनःपुनः । यत्र विष्णुश्च रुद्रश्च यत्रेंद्रश्च तथा पुनः
ते ऋषी देखील प्रयागातून उत्पन्न झालेल्या त्या तीर्थाची पुन्हा पुन्हा सेवा करतात, जिथे विष्णू, रुद्र आणि इंद्र हेही वारंवार उपस्थित असतात.
तेऽपि सर्वे वसंतीह प्रयागे तीर्थसत्तमे । दानं तत्र प्रशंसंति नियमांश्च तथैव च
हे सर्वजण या श्रेष्ठ प्रयाग तीर्थात वास करतात. तिथे ते दान आणि नियमांचेही मोठ्या आदराने कौतुक करतात.
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च पुनर्जन्म न विद्यते
तिथे स्नान करून आणि पाणी पिऊन, पुन्हा जन्म मिळत नाही.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे प्रयागमाहात्म्ये चतुर्विंशोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात, प्रयाग महात्म्य सांगणारा चोवीसावा अध्याय येथे संपतो.
नारदउवाच- एवं तुलस्या माहात्म्यं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । सांप्रतं तु समाचक्ष्व त्रिरात्रं तुलसीव्रतम्
नारद म्हणाले— तुझ्या कृपेने तुलसीचे महात्म्य मी ऐकले. आता कृपया तीन रात्रीचे तुलसी व्रत कसे करावे ते सांग.
सदाशिव उवाच- शृणु विप्र महाबुद्धे व्रतमेतत्पुरातनम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
सदाशिव म्हणाले— अरे विद्वान ब्राह्मण, हे प्राचीन व्रत नीट ऐक. हे व्रत ऐकल्यावर सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते, यात शंका नाही.
पुरा रैभ्यंतरे कल्पे राजा ह्यासीत्प्रजापतिः । तस्य भार्या च विख्याता चंद्ररूपा महासती
पूर्वी एका कल्पात, एक राजा होता जो प्रजापती होता. त्याची पत्नी फार प्रसिद्ध, चंद्रासारखी तेजस्वी आणि अत्यंत सती होती.
सा वै व्रतमिदं चक्रे सर्वकामफलप्रदम् । त्रिरात्रं तु व्रतं तस्या धर्मकामार्थ मोक्षदम्
तीने हे व्रत केले, जे सर्व इच्छित फळ देणारे आहे. तिच्या त्या तीन रात्रीच्या व्रतामुळे धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष मिळाला.
सफलं जीवितं तेषां यैः श्रुतं तुलसीव्रतम् । कार्तिके शुक्लपक्षे तु नवम्यां चैव नारद
ज्यांनी हे तुलसी व्रत ऐकले, त्यांचे जीवन खरोखरच सफल आहे. विशेषतः कार्तिक महिन्यात शुक्ल पक्षातील नवमीत हे ऐकणे शुभ आहे, हे नारदा.
नियमस्थो व्रती तिष्ठेद्भूमिशायी जितेंद्रियः । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य शुचिः संयतमानसः
व्रत करणाऱ्याने नियम पाळून, जमिनीवर झोपून, इंद्रियांवर संयम ठेवून, शुद्ध आणि मन एकाग्र करून हे तीन रात्रीचे व्रत करावे.
स्वपेन्नियमपूर्वं तु तुलसीवनसंनिधौ । ततो मध्याह्नसमये नद्यादौ विमले जले
तो व्रती नियमाप्रमाणे तुलसीवनाजवळ झोपावा. मग मध्यान्हाच्या वेळी, नदी किंवा अशा शुद्ध पाण्यात स्नान करावे.
स्नानं कृत्वा पितॄन्देवांस्तर्पयेद्विधिपूर्वकम् । सुवर्णं कारयेद्देवं लक्ष्म्या सह जनार्दनम्
स्नान केल्यावर, पूर्वपद्धतीने पितरांना आणि देवांना तर्पण करावे. नंतर सुवर्णात लक्ष्मीसमवेत जनार्दनाची मूर्ती तयार करावी.
वित्तशाठ्यं न कर्तव्यमात्मनः श्रेयमिच्छता । वस्त्रयुग्मं ततः कार्यं पीते शुक्लेऽपि वाससी । नवग्रहाणामारंभं शांतिकं विधिपूर्वकम्
स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने धनात कपट करू नये. त्यानंतर पिवळ्या किंवा पांढऱ्या रंगाचे दोन वस्त्र तयार करावेत. नंतर नवग्रह शांततेचा विधीपूर्वक आरंभ करावा.
श्रपयित्वा चरुं तत्र वैष्णवं होममाचरेत् । द्वादश्यां देवदेवेशं पूजयित्वा प्रयत्नतः
तिथे पवित्र नैवेद्य तयार करून, वैष्णव होम करावा. द्वादशीच्या दिवशी देवतांचा देव काळजीपूर्वक पूजन करावा.
अव्रणं शुद्धकलशं स्थापयेद्विधिपूर्वकम् । पंचरत्नसमोपेतं पल्लवैश्चोषधीयुतम्
विधिपूर्वक एक निर्दोष, शुद्ध कलश ठेवावा. त्यात पाच रत्नं आणि कोवळी पाने व औषधी घालाव्यात.
तस्योपरिन्यसेत्पात्रे लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । स्थापयेत्तुलसीमूले मंत्रैर्वेदपुराणकैः
त्या पात्रावर लक्ष्मीसमवेत जनार्दनाची स्थापना करावी. मग वेद आणि पुराणातील मंत्रांनी ती मूर्ती तुलसीच्या मुळाशी ठेवावी.
पयसा केवलेनैव सिंचयेत्तुलसीवनम् । पंचामृतेन संस्नाप्य देवदेवं जगद्गुरुम्
फक्त दूध घेऊन तुलसीवन शिंपडावे. नंतर देवतांचा देव, जगाचा गुरु यांना पंचामृताने स्नान घालावे.
योऽनंतरूपोऽखिलविश्वरूपो गर्भोदके लोकविधिं बिभर्त्ति । प्रसीदतामेष सदेव देवो यो मायया विश्वकृदेष देवी
जो अंतःरहित असून सर्व विश्वाचा मूळस्वरूप आहे, जो गर्भोदकात सर्व लोकांची व्यवस्था सांभाळतो, तो सनातन देव आणि त्याची माया, जी सर्व विश्वाची निर्माती आहे, हे दोघेही कृपा करोत.
प्रार्थनामंत्रः । आगच्छाच्युत देवेश तेजोराशे जगत्पते । सदैव तिमिरध्वंसी पाहि मां भवसागरात्
हे अच्युत, देवांचा स्वामी, तेजाचा सागर, जगाचा अधिपती, नेहमी अंधकाराचा नाश करणारा, मला या संसारसागरातून वाचव.
आवाहनमंत्रः । पंचामृतेन सुस्नानं तथा गंधोदकेन च । गंगादीनां च तोयेन स्नातोऽनंतःप्रसीदतु
पंचामृताने आणि सुगंधी पाण्याने तसेच गंगा व इतर नद्यांच्या पाण्याने स्नान घातले आहे, अनंत देव प्रसन्न होवो.
स्नानमंत्रः । श्रीखंडागुरुकर्पूरं कुंकुमादिविलेपनम् । भक्त्या दत्तं मया देव लक्ष्म्या सह गृहाण वै
श्रीचंदन, अगर, कर्पूर, कुंकू व इतर लेप भक्तीने मी अर्पण केले आहेत, हे देवा, लक्ष्मीसमवेत कृपया स्वीकार.
विलेपनमंत्रः । नारायण नमस्तेऽस्तु नरकार्णवतारण । त्रैलोक्याधिपते तुभ्यं ददामि वसने शुभे
हे नारायण, तुला नमस्कार असो. नरकसागरातून तारणारा, त्रैलोक्याचा स्वामी, तुला मी हे शुभ वस्त्र अर्पण करतो.
वस्त्रमंत्रः । दामोदर नमस्तेस्तु त्राहि मां भवसागरात् । ब्रह्मसूत्रं मया दत्तं गृहाण पुरुषोत्तम
हे दामोदर, तुला नमस्कार असो. मला या संसारसागरातून वाचव. मी दिलेले ब्रह्मसूत्र, हे पुरुषोत्तम, कृपया स्वीकार.
उपवीतमंत्रः । पुष्पाणि च सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मया दत्तानि देवेश प्रीतितः प्रतिगृह्यताम्
मोगऱ्याची व इतर सुगंधी फुले, मी भक्तीने अर्पण केली आहेत, हे देवांचा स्वामी, कृपया आनंदाने स्वीकार.
पुष्पमंत्रः । नैवेद्यं गृह्यतां नाथ भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । सर्वै रसैः सुसंपन्नं गृहाण परमेश्वर
हे नाथा, सर्व प्रकारच्या स्वादांनी युक्त असे खाण्याचे पदार्थ मी अर्पण करतो, हे परमेश्वरा, कृपया स्वीकार.
नैवेद्यमंत्रः । पूगानि नागपत्राणि कर्पूरसहितानि च । मया दत्तानि देवेश तांबूलं प्रतिगृह्यताम्
पुगा, नागपानाची पाने आणि कर्पूर, हे सर्व मी अर्पण केले आहे, हे देवांचा स्वामी, हे तांबूल म्हणून कृपया स्वीकार.
तांबूलमंत्रः । धूपं दत्वा गुरुं भक्त्या गुग्गुलं घृतमिश्रितम् । एवं पूजा प्रकर्त्तव्या घृतेन दीपमाचरेत्
गुरूंना भक्तीने दिलेला धूप, तुपात मिसळलेला गुग्गुळ, असे करून पूजा करावी आणि तुपाचा दिवा प्रज्वलित करावा.
विविधं मुनिशार्दूल दीपं कृत्वा समाहितः । लक्ष्मीनारायणस्याग्रे तुलसीवनसन्निधौ
हे मुनिश्रेष्ठ, विविध दिवे एकाग्रतेने तयार करून, लक्ष्मीनारायणासमोर, तुळशीवनाच्या सान्निध्यात ठेवावेत.
अर्घं तत्र प्रदातव्यं देवदेवाय चक्रिणे । नवम्यां नालिकेरेण पुत्रार्थमर्घमुत्तमम्
तेथे देवांचा देव, चक्रधारी याला अर्घ्य द्यावे. नवमीत मुलासाठी नारळाने उत्तम अर्घ्य अर्पण करावे.