भगीरथेन भो विद्वन्नानीता तत्र मार्गतः । उद्धारः पूर्वजानां तु कृतस्तेन महात्मना
विद्वानहो, भागीरथानं या गंगामाता इथे आणली, त्याने मार्ग तयार केला आणि त्या महात्म्याने आपल्या पूर्वजांचा उद्धार केला.
नारदउवाच- कोऽयं देव समाख्यातो भगीरथ महातपाः । येन तीर्थं समानीतं लोकानां हितकारणात्
नारद म्हणाले— हे देव, हा भागीरथ कोण आहे? तो मोठ्या तपस्येसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्याने लोकांच्या कल्याणासाठी हे तीर्थ इथे आणले?
गंगातीर्थं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । लोकाः सर्वे वदंत्येवमेतत्तीर्थोत्तमोत्तमम्
गंगेचे हे तीर्थ फार पुण्यवान आहे, सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. सर्व लोक हेच म्हणतात की हे तीर्थ सर्वांत श्रेष्ठ आहे.
गंगागंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
जो कोणी 'गंगे, गंगे' असे म्हणतो, अगदी शेकडो योजन दूर असला तरी, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात जातो.
कथं तेन समानीता किं कार्यं वद सुव्रत । महादेव उवाच- येन गंगा यथानीता गंगाद्वारेऽतिशोभने
त्याने गंगा कशी आणली? काय केले? ते मला सांग, हे उत्तम व्रतधारी. महादेव म्हणाले— कोणत्या प्रकारे आणि कोणी गंगा त्या सुंदर गंगाद्वारावर आणली—
तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि क्रमानुक्रमयोगतः । पूर्वमासीद्धरिश्चंद्रस्त्रैलोक्ये सत्यपालकः
हे सर्व मी तुला क्रमाने सांगतो. पूर्वी हरिश्चंद्र नावाचा राजा होता, जो तीनही लोकांत सत्याचा रक्षण करणारा होता.
रोहितस्तस्यपुत्रोऽभूदेको विष्णुपरायणः । तस्यापि च वृकः पुत्रो धर्मिष्ठः सत्पथिस्थितः
त्याचा मुलगा रोहित होता, जो विष्णूभक्त होता. रोहिताचा मुलगा व्रुक नावाचा, धर्मनिष्ठ आणि सद्गुणी होता.
तस्य पुत्रः सुबाहुश्च जातोस्मिन्वै कुले तदा । तस्य पुत्रो गरो नाम नात्यंतं धार्मिकोऽभवत्
त्या वंशात त्याकाळी सुभाहू नावाचा मुलगा झाला. सुभाहूचा मुलगा गार नावाचा होता, तो फारसा धर्मपरायण नव्हता.
कदाचित्कालयोगेन दुःखी जातोऽत्र कारणात् । राजा तु तत्र देशेन तर्जितो धर्मकारणात्
कधीतरी काळाच्या योगाने, काही कारणाने तो दुःखी झाला. त्या देशात धर्माच्या कारणाने राजाला धमकावण्यात आले.
स्वकुटुंबं गृहीत्वा तु गतोऽसौ भार्गवाश्रमे । रक्षितो भार्गवेणाथ कृपया तत्र वै तदा
आपला कुटुंब घेऊन तो भृगूच्या आश्रमात गेला. तेव्हा भृगूच्या कृपेने त्याचे तिथे रक्षण झाले.
तत्र पुत्रो ह्यभूत्तस्य सगरो नाम वै द्विज । ववृधे चाश्रमे पुण्ये भार्गवेणाभिरक्षितः
तेथे त्याला सगर नावाचा मुलगा झाला, हे द्विजा. तो त्या पुण्यवान आश्रमात भृगूच्या रक्षणाखाली वाढला.
उपवीतादिकं सर्वं क्षत्रियस्य तदा कृतम् । शस्त्राणां च तथाभ्यासो वेदानां तु तथैव च
त्या वेळी क्षत्रियासाठी उपवितासारखी सर्व विधी केली गेली. त्याने शस्त्रविद्या आणि वेदांचे शिक्षणही घेतले.
आग्नेयास्त्रं ततो लब्ध्वा भार्गवात्सगरो नृपः । जघान पृथिवीं गत्वा तालजंघान्सहैहयान्
नंतर सगर राजाने भृगूकडून अग्न्यास्त्र मिळवले आणि पृथ्वीवर जाऊन तालजंघ आणि हैहयांचा वध केला.
सशकान् पारदांश्चैव जघान स महातपाः । नारद उवाच- माहात्म्यं सगरस्याथ वद शंकर विस्तरात्
त्या महातपस्वीने शक आणि पारद लोकांचाही नाश केला. नारद म्हणाले— शंकरा, सगराचे माहात्म्य विस्ताराने सांग.
महादेव उवाच- सूर्यवंशी महाराजो विख्यातः स महाबली । गरस्य व्यसने तात हृतं राज्यमभूत्किल
महादेव म्हणाले— सूर्यवंशातील तो महान राजा, प्रसिद्ध आणि बलवान, गाराच्या संकटामुळे त्याचे राज्य गेले, हे तात.
हैहयैस्तालजंघाद्यैः शकैः सार्द्धं च नारद । यवनाः पारदाश्चैव कांबोजाः पह्लवास्तथा
नारदा, हैहय, तालजंघ, शक, यवन, पारद, कंबोज आणि पहलव— हे सर्व मिळून—
एते पंचगणा ब्रह्मन्हैहयार्थे पराक्रमान् । हृतराज्यस्ततो राजा सगरोऽथ वनं ययौ
हे पाच गट, हे ब्राह्मण, हैहयांच्या बाजूने लढले. त्यामुळे सगर राजाचे राज्य गेले आणि तो वनात गेला.
पत्न्याचानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत् । तस्य पत्नी तु कल्याणी सगर्भा च व्रतान्विता
आपल्या पत्नीसह दुःखी होऊन त्याने प्राण सोडले. त्याची पत्नी, शुभ्र आणि गरोदर, व्रतस्थ होती.
सपत्न्या भार्गवस्तस्य वृतः पूर्वं सुतेप्सया । सा तु भर्तृचितां कृत्वा वने तं प्ररुरोद ह
भृगुवंशातील त्या पुरुषाने पुत्रप्राप्तीसाठी दुसरी पत्नी निवडली होती. पण पतीच्या अंत्यसंस्कारानंतर ती वनात जाऊन त्याच्यासाठी रडू लागली.
और्वस्तां वारयित्वा च गरपत्नीं तु नारद । न्यवेदयत तत्पुत्रं धर्मिष्ठं सात्विकं प्रियम्
त्या वेळी, नारद, और्व ऋषींनी तिला थांबवले आणि तिच्या पतीच्या त्या धर्मशील, सत्त्वशील, प्रिय पुत्राची माहिती तिला दिली.
निवेदिते ततो बाले मरणात्सा न्यवर्त्तत । ततो मासद्वये जाते ववर्द्धौर्वस्य चाश्रमे
पुत्राची बातमी कळताच तिने मृत्यूचा विचार सोडला. दोन महिने उलटल्यानंतर तो मुलगा और्व ऋषींच्या आश्रमात वाढू लागला.
जातकर्मादियोगश्च और्वेण च तथा कृतः । उपवीतादिकं सर्वं जातं तत्र महामुनेः
त्याच्या जन्मानंतरची सर्व विधी, जसे की जातकर्म आणि उपनयन, हे सर्व और्व ऋषींनी पार पाडले.
तत्र वेदादिकं सर्वं पठितं चौर्वयोगतः । अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत्
तेथे और्व ऋषींच्या मार्गदर्शनाखाली सर्व वेद आणि शास्त्रांचे शिक्षण दिले गेले. वेदशास्त्र शिकवल्यानंतर त्याला अस्त्रविद्याही दिली.
आग्नेयं तं महाभाग अमरैरपि दुःसहम् । स तेनासुबलेनाजौ बलेन च समन्वितः
त्याला अग्न्यास्त्र मिळाले, जे अमर देवतांनाही सहन होत नाही. त्यामुळे तो प्राणशक्ती आणि युद्धकौशल्य याने परिपूर्ण झाला.
हैहयान्वै जघानाशु संक्रुद्धः स्वबलेन च । आजहार च लोकेषु स च कीर्तिमवाप सः
रागावून त्याने आपल्या शक्तीने हैहय आणि इतरांचा वेगाने संहार केला आणि जगात मोठी कीर्ती मिळवली.
ततः शकाः सयवनाः कांबोजाः पल्लवास्तथा । हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः
त्या वेळी शक, यवन, कंबोज आणि पल्लव हे सर्व मारले जात असताना वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रयाला गेले.
वसिष्ठोऽपि च तान्कृत्वा समयेन महाद्युतिः । सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाऽभयं नृपः
वसिष्ठ ऋषींनी त्यांना करार करून घेतले आणि राजा सगराने त्यांना अभय देत थांबवले.
सगरः स्वां प्रतिज्ञांतु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । धर्मैर्जघान तांश्चैषां विकृतत्वं चकार ह
सगराने आपल्या गुरूंचे शब्द ऐकून आणि स्वतःची प्रतिज्ञा आठवून, धर्माप्रमाणे त्यांचा संहार केला आणि त्यांना वेगळ्या अवस्थेत आणले.
अर्द्धंशकनांशिरसो मुंडं कृत्वा विसर्जयत् । यवनानां शिरः सर्वं कांबोजानां तथैव च
त्याने शकांचे डोके अर्धवट मुंडण केले आणि त्यांना सोडले. यवन आणि कंबोज यांची डोकी पूर्णपणे मुंडली.
पारदा मुंडकेशाश्च पल्ल्वाः श्मश्रुरक्षकाः । एवं विजित्य सर्वान्वै कृतवान्धर्मसंग्रहम्
पारद लोक मुंडकेश झाले आणि पल्लवांनी दाढी ठेवली. अशा प्रकारे सर्वांना जिंकून त्याने धर्मसंहिता प्रस्थापित केली.