हंसकोकिलनादैश्च मयूरध्वनिनादितम् । श्रीवृक्षैश्च कपित्थैश्च शिरीषै राजवृक्षकैः
त्या ठिकाणी हंस, कोकिळ यांचे आवाज आणि मोरांचा गजर सतत ऐकू येतो; तिथे शुभ वृक्ष, कापित्थ, शिरीष आणि राजवृक्षही आहेत.
पारिजातकपुष्पैश्च कदंबोदुंबरैस्तथा । नानापुष्पैः सुगंधाढ्यैर्वासितं तद्वनं गिरौ
तिथे पारिजात, कदंब, उंबर यांची फुले आहेत; त्या पर्वतावरील वन विविध सुगंधी फुलांनी सुगंधित झाले आहे.
सर्वाभिरृषिपत्नीभिः सशिष्याभिः सुसेवितम् । केचिदभ्यासयुक्ताश्च केचिद्व्याख्यानतत्पराः
त्या ठिकाणी सर्व ऋषींच्या पत्नी आणि त्यांचे शिष्य मोठ्या भक्तीने सेवा करत होते. काही जण साधनेत मग्न होते, तर काही जण ग्रंथांचे अर्थ समजावण्यात गुंतले होते.
केचिदूर्ध्वभुजास्तत्र अंगुष्ठाग्रैः स्थिताः परे । शिवध्यानरताः केचित्केचिद्विष्णुपरायणाः
काही जण तिथे हात वर करून उभे होते, काही फक्त बोटांच्या टोकावर उभे होते. काहींना शंकराच्या ध्यानात तल्लीनता होती, तर काहींना विष्णूच्या भक्तीत मन लावले होते.
निराहाराश्च केप्यत्र केचित्पर्णाशने रताः । कंदमूलफलाहाराः केचिन्मौनव्रताः स्थिताः
काही जण उपवास करत होते, काही फक्त पानं खाऊन समाधानी होते. काही जण कंद, मुळं आणि फळं यावरच जगत होते, तर काहींनी मौनव्रत पाळले होते.
एकपादाः स्थिताः केचित्केचित्पद्मासने स्थिताः । केचिच्चैव निराहारास्तपस्तेपुः सुदुष्करम्
काही जण एकाच पायावर उभे होते, काही पद्मासनात बसले होते. काहींनी तर अन्न न घेता कठीण तपश्चर्या केली होती.
आश्रमाणि च पुण्यानि नद्यश्च विविधाः शुभाः । देवखातान्यनेकानि तडागानि बहूनि च
त्या ठिकाणी पवित्र आश्रम, विविध शुभ नद्या, अनेक देवांनी निर्मिलेले जलाशय आणि पुष्कळ तळी होती.
पर्वतोऽयं महाराज दृश्यते किल सर्वतः । मल्लिकार्जुनको राजन्यत्र तिष्ठति नित्यशः
राजा, हा पर्वत सर्व बाजूंनी दिसतो असं म्हणतात. इथेच मल्लिकार्जुन नेहमी वास करतो.
तच्चैव शिखरं रम्यं पर्वतोपरि सेवितम् । शृंगदर्शनमात्रेण मुक्तिरेव न संशयः
तो सुंदर कळस पर्वताच्या शिखरावर वसलेला आहे. फक्त त्या शिखराचं दर्शन केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही.
दक्षिणां दिशमाश्रित्य वर्त्तते पर्वतोत्तमः । अत्र गंगा महद्रम्या पातालेति समाश्रिता
हा श्रेष्ठ पर्वत दक्षिण दिशेला आहे. इथेच गंगा मोठ्या आनंदाने वाहते.
तत्र च स्नानमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा वाराणस्यां मृतौ ध्रुवम्
त्या ठिकाणी फक्त स्नान केल्याने मोठ्या पापांपासून मुक्ती मिळते. श्रीशैलाचं शिखर पाहिल्यावर, वाराणसीत मृत्यू निश्चित मिळतो.
केदारे ह्युदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते । तापसानां महत्स्थानं योगिनां च तथैव च
केदारमध्ये पाणी प्यायल्यानंतर पुन्हा जन्म मिळत नाही. हे तपस्वी आणि योग्यांसाठी फार मोठं स्थान आहे.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दर्शनं तस्य कारयेत् । अयं विज्ञानदेवोऽसौ महापातकनाशनः
म्हणून त्या ठिकाणचं दर्शन मिळवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करावा. हा विज्ञानाचा देव आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारा आहे.
सिद्धपुरं च नगरं रम्यं स्वर्गसुखावहम् । नित्यमप्सरसो यत्र गायंति च रमंति च
तिथे सिद्धपुर नावाचं रम्य नगर आहे, जे स्वर्गसुख देणारं आहे. तिथे अप्सरा नेहमी गातात आणि आनंदात राहतात.
अतः पर्वताराजोऽयं दर्शने सौख्यकारकः । तस्य तैर्दर्शनं कार्यं मुक्तिमिच्छंति ये नराः
म्हणून हा पर्वतराज फक्त दर्शनानेही सुख देतो. जे लोक मुक्तीची इच्छा करतात, त्यांनी त्याचं दर्शन घ्यावं.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशतसहस्रसंहितायां उत्तरखंडे श्रीशैलोपाख्याने एकोनविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील श्रीशैलोपाख्यान या एकोणविसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
श्रीमहादेवउवाच- हरिद्वारं महापुण्यं शृणु देवर्षिसत्तम । यत्र गंगा वहत्येव तत्रोक्तं तीर्थमुत्तमम्
श्रीमहादेव म्हणाले — देवरषी श्रेष्ठा, हरिद्वार या महान पवित्र स्थानाबद्दल ऐक. जिथे गंगा वाहते, तिथेच ते श्रेष्ठ तीर्थ आहे.
यत्र देवा वसंतीह ऋषयो मनवस्तथा । यत्र देवः स्वयं साक्षात्केशवो नित्यमाश्रितः
त्या ठिकाणी देव, ऋषी आणि मनू राहतात. तिथेच देव केशव स्वतः नेहमी वास करतो.
पुरा पूर्वं तु भो वत्स तीर्थं जातं महत्तदा । यस्य दर्शनमात्रेण दूरतो याति पातकम्
पूर्वी, वत्सा, ते महान तीर्थ निर्माण झालं. फक्त त्याचं दर्शन केल्याने पाप दूर पळतं.
यत्र गंगा महारम्या जाता पुण्य विशेषतः । विष्णुपादोदकी जाता तच्चरणस्पर्शनात्ततः
त्या ठिकाणी गंगा अतिशय रम्य आणि विशेष पवित्र आहे. विष्णूच्या पायांमधून आलेलं पाणी तिथे त्याच्या पादस्पर्शाने उत्पन्न झालं.
भगीरथेन भो विद्वन्नानीता तत्र मार्गतः । उद्धारः पूर्वजानां तु कृतस्तेन महात्मना
विद्वानहो, भागीरथानं या गंगामाता इथे आणली, त्याने मार्ग तयार केला आणि त्या महात्म्याने आपल्या पूर्वजांचा उद्धार केला.
नारदउवाच- कोऽयं देव समाख्यातो भगीरथ महातपाः । येन तीर्थं समानीतं लोकानां हितकारणात्
नारद म्हणाले— हे देव, हा भागीरथ कोण आहे? तो मोठ्या तपस्येसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्याने लोकांच्या कल्याणासाठी हे तीर्थ इथे आणले?
गंगातीर्थं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । लोकाः सर्वे वदंत्येवमेतत्तीर्थोत्तमोत्तमम्
गंगेचे हे तीर्थ फार पुण्यवान आहे, सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. सर्व लोक हेच म्हणतात की हे तीर्थ सर्वांत श्रेष्ठ आहे.
गंगागंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
जो कोणी 'गंगे, गंगे' असे म्हणतो, अगदी शेकडो योजन दूर असला तरी, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात जातो.
कथं तेन समानीता किं कार्यं वद सुव्रत । महादेव उवाच- येन गंगा यथानीता गंगाद्वारेऽतिशोभने
त्याने गंगा कशी आणली? काय केले? ते मला सांग, हे उत्तम व्रतधारी. महादेव म्हणाले— कोणत्या प्रकारे आणि कोणी गंगा त्या सुंदर गंगाद्वारावर आणली—
तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि क्रमानुक्रमयोगतः । पूर्वमासीद्धरिश्चंद्रस्त्रैलोक्ये सत्यपालकः
हे सर्व मी तुला क्रमाने सांगतो. पूर्वी हरिश्चंद्र नावाचा राजा होता, जो तीनही लोकांत सत्याचा रक्षण करणारा होता.
रोहितस्तस्यपुत्रोऽभूदेको विष्णुपरायणः । तस्यापि च वृकः पुत्रो धर्मिष्ठः सत्पथिस्थितः
त्याचा मुलगा रोहित होता, जो विष्णूभक्त होता. रोहिताचा मुलगा व्रुक नावाचा, धर्मनिष्ठ आणि सद्गुणी होता.
तस्य पुत्रः सुबाहुश्च जातोस्मिन्वै कुले तदा । तस्य पुत्रो गरो नाम नात्यंतं धार्मिकोऽभवत्
त्या वंशात त्याकाळी सुभाहू नावाचा मुलगा झाला. सुभाहूचा मुलगा गार नावाचा होता, तो फारसा धर्मपरायण नव्हता.
कदाचित्कालयोगेन दुःखी जातोऽत्र कारणात् । राजा तु तत्र देशेन तर्जितो धर्मकारणात्
कधीतरी काळाच्या योगाने, काही कारणाने तो दुःखी झाला. त्या देशात धर्माच्या कारणाने राजाला धमकावण्यात आले.
स्वकुटुंबं गृहीत्वा तु गतोऽसौ भार्गवाश्रमे । रक्षितो भार्गवेणाथ कृपया तत्र वै तदा
आपला कुटुंब घेऊन तो भृगूच्या आश्रमात गेला. तेव्हा भृगूच्या कृपेने त्याचे तिथे रक्षण झाले.