देवताश्च प्रसीदेयुरर्चिते वाचके गुरौ । अन्नदानानि दद्याच्च ब्राह्मणेभ्यः प्रपूजयेत्
वाचक गुरुचे पूजन केल्यावर देवता प्रसन्न होतात; ब्राह्मणांना अन्नदान द्यावे आणि त्यांचा सन्मान करावा.
जायते विजयी नित्यं पुत्रपौत्रसमृद्धिमान् । जायते विष्णुलोके यः शृणोत्याख्यानमुत्तमम् 6.18.
ही उत्तम कथा जो ऐकतो तो नेहमी विजयी होतो, त्याला पुत्र-पौत्रांची समृद्धी मिळते आणि तो विष्णुलोकात जन्म घेतो.
इति व्याजेन भो भूप तुलस्युत्पत्तिकारणम् । ये शृण्वंति नरश्रेष्ठा न तेषां पातकं क्वचित्
राजन, या कथेतून तुळशीच्या उत्पत्तीचे कारण सांगितले आहे; जे श्रेष्ठ पुरुष ही कथा ऐकतात त्यांना कधीच पाप लागत नाही.
तुलसीमाहात्म्यमिदं पवित्रं पापनाशनम् । श्रुत्वा तु लभते मोक्षमुक्त्वा चैव न संशयः
ही तुळशीची पवित्र महती पापांचा नाश करणारी आहे; ती ऐकली की मुक्ती मिळते—याबद्दल काहीही शंका नाही.
स्वगृहे रोपिता चैव तुलसी पापनाशिनी । दर्शनाद्ब्रह्महत्यापि नश्यते नात्र संशयः
आपल्या घरी तुळशी लावली की ती पाप नष्ट करते; तिचे केवळ दर्शन केले तरी ब्रह्महत्या सारखे पापही नाहीसे होते—यात शंका नाही.
कार्तिके चैव माघे तु तुलस्या पूजयेद्धरिम् । वैशाखे तु विशेषेण पूजनं च हरेः स्मृतम्
कार्तिक आणि माघ महिन्यात तुळशीने हरिची पूजा करावी; वैशाख महिन्यात तर विशेषतः हरिपूजेचे महत्त्व सांगितले आहे.
एकेनैव प्रदक्षिणेन सकलं पापं गतं वै सदा ये शूद्रा । भुवि संति दाननिरताः कालेन शुद्धिं गताः । तेपि स्युः सुरपूजनार्हतनवः पापाच्च दूरं गताः ये वै। विष्णुजनाश्च दुर्लभतरा ह्यस्मिन्कलौ सांप्रतम्
फक्त एक प्रदक्षिणा केली तरी सर्व पाप नेहमीसाठी नाहीसे होते; जे शूद्र पृथ्वीवर दान करण्यात तत्पर असतात, तेही काळानुसार शुद्ध होतात; असे लोक देवपूजेच्या योग्य होतात आणि पापांपासून दूर राहतात, पण या कलियुगात विष्णूभक्त फारच दुर्मिळ झाले आहेत.
युधिष्ठिर उवाच- श्रीशैलः पर्वतो रम्यः कुत्र तिष्ठति नारद । किं तत्र वर्त्तते तीर्थं कस्य देवस्य पूजनम् । कस्यां दिशि समाख्यातो लोकेषु च वदाधुना
युधिष्ठिर म्हणाला—नारद, श्रीशैल हा रम्य पर्वत कुठे आहे? तिथे कोणते तीर्थ आहे, कोणत्या देवतेची पूजा केली जाते, आणि कोणत्या दिशेला तो प्रसिद्ध आहे, हे मला सांग.
नारद उवाच- शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम् । यं श्रुत्वा मुच्यते लोको बालहत्यादि पातकात्
नारद म्हणाले—राजन, ऐक, मी श्रीशैल या श्रेष्ठ पर्वताचे वर्णन करतो; त्याचे ऐकले की लोक बालहत्या आणि इतर मोठ्या पापांपासून मुक्त होतात.
तत्पर्वतवनं रम्यं मुनिभिश्चोपसेवितम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्
तो पर्वताचा वन फार सुंदर आहे आणि तेथे ऋषी नेहमी वास करतात; तिथे अनेक प्रकारची झाडे, वेलींनी भरलेले आणि विविध फुलांनी शोभलेले आहे.
हंसकोकिलनादैश्च मयूरध्वनिनादितम् । श्रीवृक्षैश्च कपित्थैश्च शिरीषै राजवृक्षकैः
त्या ठिकाणी हंस, कोकिळ यांचे आवाज आणि मोरांचा गजर सतत ऐकू येतो; तिथे शुभ वृक्ष, कापित्थ, शिरीष आणि राजवृक्षही आहेत.
पारिजातकपुष्पैश्च कदंबोदुंबरैस्तथा । नानापुष्पैः सुगंधाढ्यैर्वासितं तद्वनं गिरौ
तिथे पारिजात, कदंब, उंबर यांची फुले आहेत; त्या पर्वतावरील वन विविध सुगंधी फुलांनी सुगंधित झाले आहे.
सर्वाभिरृषिपत्नीभिः सशिष्याभिः सुसेवितम् । केचिदभ्यासयुक्ताश्च केचिद्व्याख्यानतत्पराः
त्या ठिकाणी सर्व ऋषींच्या पत्नी आणि त्यांचे शिष्य मोठ्या भक्तीने सेवा करत होते. काही जण साधनेत मग्न होते, तर काही जण ग्रंथांचे अर्थ समजावण्यात गुंतले होते.
केचिदूर्ध्वभुजास्तत्र अंगुष्ठाग्रैः स्थिताः परे । शिवध्यानरताः केचित्केचिद्विष्णुपरायणाः
काही जण तिथे हात वर करून उभे होते, काही फक्त बोटांच्या टोकावर उभे होते. काहींना शंकराच्या ध्यानात तल्लीनता होती, तर काहींना विष्णूच्या भक्तीत मन लावले होते.
निराहाराश्च केप्यत्र केचित्पर्णाशने रताः । कंदमूलफलाहाराः केचिन्मौनव्रताः स्थिताः
काही जण उपवास करत होते, काही फक्त पानं खाऊन समाधानी होते. काही जण कंद, मुळं आणि फळं यावरच जगत होते, तर काहींनी मौनव्रत पाळले होते.
एकपादाः स्थिताः केचित्केचित्पद्मासने स्थिताः । केचिच्चैव निराहारास्तपस्तेपुः सुदुष्करम्
काही जण एकाच पायावर उभे होते, काही पद्मासनात बसले होते. काहींनी तर अन्न न घेता कठीण तपश्चर्या केली होती.
आश्रमाणि च पुण्यानि नद्यश्च विविधाः शुभाः । देवखातान्यनेकानि तडागानि बहूनि च
त्या ठिकाणी पवित्र आश्रम, विविध शुभ नद्या, अनेक देवांनी निर्मिलेले जलाशय आणि पुष्कळ तळी होती.
पर्वतोऽयं महाराज दृश्यते किल सर्वतः । मल्लिकार्जुनको राजन्यत्र तिष्ठति नित्यशः
राजा, हा पर्वत सर्व बाजूंनी दिसतो असं म्हणतात. इथेच मल्लिकार्जुन नेहमी वास करतो.
तच्चैव शिखरं रम्यं पर्वतोपरि सेवितम् । शृंगदर्शनमात्रेण मुक्तिरेव न संशयः
तो सुंदर कळस पर्वताच्या शिखरावर वसलेला आहे. फक्त त्या शिखराचं दर्शन केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही.
दक्षिणां दिशमाश्रित्य वर्त्तते पर्वतोत्तमः । अत्र गंगा महद्रम्या पातालेति समाश्रिता
हा श्रेष्ठ पर्वत दक्षिण दिशेला आहे. इथेच गंगा मोठ्या आनंदाने वाहते.
तत्र च स्नानमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा वाराणस्यां मृतौ ध्रुवम्
त्या ठिकाणी फक्त स्नान केल्याने मोठ्या पापांपासून मुक्ती मिळते. श्रीशैलाचं शिखर पाहिल्यावर, वाराणसीत मृत्यू निश्चित मिळतो.
केदारे ह्युदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते । तापसानां महत्स्थानं योगिनां च तथैव च
केदारमध्ये पाणी प्यायल्यानंतर पुन्हा जन्म मिळत नाही. हे तपस्वी आणि योग्यांसाठी फार मोठं स्थान आहे.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दर्शनं तस्य कारयेत् । अयं विज्ञानदेवोऽसौ महापातकनाशनः
म्हणून त्या ठिकाणचं दर्शन मिळवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करावा. हा विज्ञानाचा देव आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारा आहे.
सिद्धपुरं च नगरं रम्यं स्वर्गसुखावहम् । नित्यमप्सरसो यत्र गायंति च रमंति च
तिथे सिद्धपुर नावाचं रम्य नगर आहे, जे स्वर्गसुख देणारं आहे. तिथे अप्सरा नेहमी गातात आणि आनंदात राहतात.
अतः पर्वताराजोऽयं दर्शने सौख्यकारकः । तस्य तैर्दर्शनं कार्यं मुक्तिमिच्छंति ये नराः
म्हणून हा पर्वतराज फक्त दर्शनानेही सुख देतो. जे लोक मुक्तीची इच्छा करतात, त्यांनी त्याचं दर्शन घ्यावं.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशतसहस्रसंहितायां उत्तरखंडे श्रीशैलोपाख्याने एकोनविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील श्रीशैलोपाख्यान या एकोणविसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
श्रीमहादेवउवाच- हरिद्वारं महापुण्यं शृणु देवर्षिसत्तम । यत्र गंगा वहत्येव तत्रोक्तं तीर्थमुत्तमम्
श्रीमहादेव म्हणाले — देवरषी श्रेष्ठा, हरिद्वार या महान पवित्र स्थानाबद्दल ऐक. जिथे गंगा वाहते, तिथेच ते श्रेष्ठ तीर्थ आहे.
यत्र देवा वसंतीह ऋषयो मनवस्तथा । यत्र देवः स्वयं साक्षात्केशवो नित्यमाश्रितः
त्या ठिकाणी देव, ऋषी आणि मनू राहतात. तिथेच देव केशव स्वतः नेहमी वास करतो.
पुरा पूर्वं तु भो वत्स तीर्थं जातं महत्तदा । यस्य दर्शनमात्रेण दूरतो याति पातकम्
पूर्वी, वत्सा, ते महान तीर्थ निर्माण झालं. फक्त त्याचं दर्शन केल्याने पाप दूर पळतं.
यत्र गंगा महारम्या जाता पुण्य विशेषतः । विष्णुपादोदकी जाता तच्चरणस्पर्शनात्ततः
त्या ठिकाणी गंगा अतिशय रम्य आणि विशेष पवित्र आहे. विष्णूच्या पायांमधून आलेलं पाणी तिथे त्याच्या पादस्पर्शाने उत्पन्न झालं.