तुभ्यं दुःखनिरासाय प्रोक्तमाख्यानमुत्तमम् । यावद्देहोस्ति कर्माणि सुखदुःखानि कर्मतः
तुझे दुःख दूर व्हावे म्हणून ही उत्तम कथा सांगितली; जोपर्यंत शरीर आहे, सुखदुःख कर्मामुळेच येतात.
देही भुंक्ते वशो राजन्त्राणं न ज्ञानतः परम् । कृष्णादीनां देहबंधे सुखदुःखादि वर्तते
राजन, देहधारी जीव कर्माच्या अधीन आहे; ज्ञानाने काहीच होत नाही. कृष्णादींना देखील देहाच्या बंधनामुळे सुखदुःख येते.
तत्रेतरेषां किं वाच्यं ये वैराग्यपराङ्मुखाः । ज्ञात्वेदृशीं कर्मगतिं सर्वेभ्यो बलवत्तमाम्
अशी बलवान कर्माची गती समजल्यावर, ज्यांना वैराग्य नाही त्यांच्याबद्दल काय बोलावे?
धीरो भव प्रतीक्षस्व शुभकर्मागमं पुनः । शत्रून्जित्वा तु समये स्वं राज्यं पुनराप्स्यसि
धीर धर, पुन्हा शुभ कर्म येईपर्यंत प्रतीक्षा कर; योग्य वेळी शत्रूंना जिंकून तू आपले राज्य पुन्हा मिळवशील.
इतिहासमिमं श्रुत्वा न दुःखै परिभूयते । धर्मार्थकाममोक्षाश्च यथावच्चात्र कीर्त्तिताः
ही प्राचीन कथा ऐकल्यावर मनुष्याला दुःखाचा छळ होत नाही; या ठिकाणी धर्म, संपत्ती, इच्छा आणि मुक्ती यांचे मार्ग योग्य रीतीने सांगितले आहेत.
स्वर्ग्यं पापहरं पुण्यं शोकमोहविनाशनम् । ब्राह्मणो ज्ञानमाप्नोति राज्यं प्राप्नोति क्षत्रियः
ही कथा ऐकली की स्वर्गप्राप्ती होते, पाप नष्ट होते, पुण्य मिळते आणि शोक व मोह नाहीसे होतात; ब्राह्मणाला ज्ञान मिळते आणि क्षत्रियाला राज्य प्राप्त होते.
वैश्यश्च बह्वीं संपत्तिं श्रुत्वा शूद्रः सुखं लभेत् । यो राजा भ्रष्टराज्योऽपि रतः सन्नेव सत्पथि
वैश्याला मोठी संपत्ती मिळते आणि शूद्राला सुख लाभते; जरी एखाद्या राजाचा राज्य गेलं असलं, तरी तो जर चांगल्या मार्गावर राहिला,
स राज्यं पुनराप्नोति श्रवणान्नित्यमस्य तु । आकर्ण्यैतत्सतां राजन्श्राव्यमन्यन्न रोचते
तर हा ग्रंथ नेहमी ऐकून तो पुन्हा आपले राज्य मिळवतो; राजन, ही पवित्र कथा ऐकल्यावर सज्जनांच्या मनाला दुसरे काहीच आवडत नाही.
कलं च कोकिलालापं रूक्षं ध्वांक्षरुतं यथा । आख्यानमेतदनघं श्रुत्वा सज्जनहृत्प्रियः
जसा कोकिळेचा मधुर आवाज कावळ्याच्या कर्कश आवाजापेक्षा मनाला अधिक प्रिय वाटतो, तशीच ही निष्पाप कथा सज्जनांच्या हृदयाला ऐकताना अत्यंत प्रिय वाटते.
हिरण्यतिलवस्त्राद्यैर्धेनुभूमिप्रदानतः । संतोषयेद्वाचकं तु तस्मिंस्तुष्टे फलं लभेत्
सोने, तीळ, वस्त्रे, गायी किंवा जमीन यांसारख्या गोष्टी देऊन वाचकाचे समाधान करावे; वाचक संतुष्ट झाला की फळ मिळते.
देवताश्च प्रसीदेयुरर्चिते वाचके गुरौ । अन्नदानानि दद्याच्च ब्राह्मणेभ्यः प्रपूजयेत्
वाचक गुरुचे पूजन केल्यावर देवता प्रसन्न होतात; ब्राह्मणांना अन्नदान द्यावे आणि त्यांचा सन्मान करावा.
जायते विजयी नित्यं पुत्रपौत्रसमृद्धिमान् । जायते विष्णुलोके यः शृणोत्याख्यानमुत्तमम् 6.18.
ही उत्तम कथा जो ऐकतो तो नेहमी विजयी होतो, त्याला पुत्र-पौत्रांची समृद्धी मिळते आणि तो विष्णुलोकात जन्म घेतो.
इति व्याजेन भो भूप तुलस्युत्पत्तिकारणम् । ये शृण्वंति नरश्रेष्ठा न तेषां पातकं क्वचित्
राजन, या कथेतून तुळशीच्या उत्पत्तीचे कारण सांगितले आहे; जे श्रेष्ठ पुरुष ही कथा ऐकतात त्यांना कधीच पाप लागत नाही.
तुलसीमाहात्म्यमिदं पवित्रं पापनाशनम् । श्रुत्वा तु लभते मोक्षमुक्त्वा चैव न संशयः
ही तुळशीची पवित्र महती पापांचा नाश करणारी आहे; ती ऐकली की मुक्ती मिळते—याबद्दल काहीही शंका नाही.
स्वगृहे रोपिता चैव तुलसी पापनाशिनी । दर्शनाद्ब्रह्महत्यापि नश्यते नात्र संशयः
आपल्या घरी तुळशी लावली की ती पाप नष्ट करते; तिचे केवळ दर्शन केले तरी ब्रह्महत्या सारखे पापही नाहीसे होते—यात शंका नाही.
कार्तिके चैव माघे तु तुलस्या पूजयेद्धरिम् । वैशाखे तु विशेषेण पूजनं च हरेः स्मृतम्
कार्तिक आणि माघ महिन्यात तुळशीने हरिची पूजा करावी; वैशाख महिन्यात तर विशेषतः हरिपूजेचे महत्त्व सांगितले आहे.
एकेनैव प्रदक्षिणेन सकलं पापं गतं वै सदा ये शूद्रा । भुवि संति दाननिरताः कालेन शुद्धिं गताः । तेपि स्युः सुरपूजनार्हतनवः पापाच्च दूरं गताः ये वै। विष्णुजनाश्च दुर्लभतरा ह्यस्मिन्कलौ सांप्रतम्
फक्त एक प्रदक्षिणा केली तरी सर्व पाप नेहमीसाठी नाहीसे होते; जे शूद्र पृथ्वीवर दान करण्यात तत्पर असतात, तेही काळानुसार शुद्ध होतात; असे लोक देवपूजेच्या योग्य होतात आणि पापांपासून दूर राहतात, पण या कलियुगात विष्णूभक्त फारच दुर्मिळ झाले आहेत.
युधिष्ठिर उवाच- श्रीशैलः पर्वतो रम्यः कुत्र तिष्ठति नारद । किं तत्र वर्त्तते तीर्थं कस्य देवस्य पूजनम् । कस्यां दिशि समाख्यातो लोकेषु च वदाधुना
युधिष्ठिर म्हणाला—नारद, श्रीशैल हा रम्य पर्वत कुठे आहे? तिथे कोणते तीर्थ आहे, कोणत्या देवतेची पूजा केली जाते, आणि कोणत्या दिशेला तो प्रसिद्ध आहे, हे मला सांग.
नारद उवाच- शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम् । यं श्रुत्वा मुच्यते लोको बालहत्यादि पातकात्
नारद म्हणाले—राजन, ऐक, मी श्रीशैल या श्रेष्ठ पर्वताचे वर्णन करतो; त्याचे ऐकले की लोक बालहत्या आणि इतर मोठ्या पापांपासून मुक्त होतात.
तत्पर्वतवनं रम्यं मुनिभिश्चोपसेवितम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्
तो पर्वताचा वन फार सुंदर आहे आणि तेथे ऋषी नेहमी वास करतात; तिथे अनेक प्रकारची झाडे, वेलींनी भरलेले आणि विविध फुलांनी शोभलेले आहे.
हंसकोकिलनादैश्च मयूरध्वनिनादितम् । श्रीवृक्षैश्च कपित्थैश्च शिरीषै राजवृक्षकैः
त्या ठिकाणी हंस, कोकिळ यांचे आवाज आणि मोरांचा गजर सतत ऐकू येतो; तिथे शुभ वृक्ष, कापित्थ, शिरीष आणि राजवृक्षही आहेत.
पारिजातकपुष्पैश्च कदंबोदुंबरैस्तथा । नानापुष्पैः सुगंधाढ्यैर्वासितं तद्वनं गिरौ
तिथे पारिजात, कदंब, उंबर यांची फुले आहेत; त्या पर्वतावरील वन विविध सुगंधी फुलांनी सुगंधित झाले आहे.
सर्वाभिरृषिपत्नीभिः सशिष्याभिः सुसेवितम् । केचिदभ्यासयुक्ताश्च केचिद्व्याख्यानतत्पराः
त्या ठिकाणी सर्व ऋषींच्या पत्नी आणि त्यांचे शिष्य मोठ्या भक्तीने सेवा करत होते. काही जण साधनेत मग्न होते, तर काही जण ग्रंथांचे अर्थ समजावण्यात गुंतले होते.
केचिदूर्ध्वभुजास्तत्र अंगुष्ठाग्रैः स्थिताः परे । शिवध्यानरताः केचित्केचिद्विष्णुपरायणाः
काही जण तिथे हात वर करून उभे होते, काही फक्त बोटांच्या टोकावर उभे होते. काहींना शंकराच्या ध्यानात तल्लीनता होती, तर काहींना विष्णूच्या भक्तीत मन लावले होते.
निराहाराश्च केप्यत्र केचित्पर्णाशने रताः । कंदमूलफलाहाराः केचिन्मौनव्रताः स्थिताः
काही जण उपवास करत होते, काही फक्त पानं खाऊन समाधानी होते. काही जण कंद, मुळं आणि फळं यावरच जगत होते, तर काहींनी मौनव्रत पाळले होते.
एकपादाः स्थिताः केचित्केचित्पद्मासने स्थिताः । केचिच्चैव निराहारास्तपस्तेपुः सुदुष्करम्
काही जण एकाच पायावर उभे होते, काही पद्मासनात बसले होते. काहींनी तर अन्न न घेता कठीण तपश्चर्या केली होती.
आश्रमाणि च पुण्यानि नद्यश्च विविधाः शुभाः । देवखातान्यनेकानि तडागानि बहूनि च
त्या ठिकाणी पवित्र आश्रम, विविध शुभ नद्या, अनेक देवांनी निर्मिलेले जलाशय आणि पुष्कळ तळी होती.
पर्वतोऽयं महाराज दृश्यते किल सर्वतः । मल्लिकार्जुनको राजन्यत्र तिष्ठति नित्यशः
राजा, हा पर्वत सर्व बाजूंनी दिसतो असं म्हणतात. इथेच मल्लिकार्जुन नेहमी वास करतो.
तच्चैव शिखरं रम्यं पर्वतोपरि सेवितम् । शृंगदर्शनमात्रेण मुक्तिरेव न संशयः
तो सुंदर कळस पर्वताच्या शिखरावर वसलेला आहे. फक्त त्या शिखराचं दर्शन केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही.
दक्षिणां दिशमाश्रित्य वर्त्तते पर्वतोत्तमः । अत्र गंगा महद्रम्या पातालेति समाश्रिता
हा श्रेष्ठ पर्वत दक्षिण दिशेला आहे. इथेच गंगा मोठ्या आनंदाने वाहते.