पुरा त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ पक्षिवंशसमुद्भवः । भूतोऽसि भूमिभागेषु निजकर्मविपाकतः
पूर्वी, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तू पक्ष्यांच्या कुळात जन्माला आला होतास, आणि आपल्या कर्माच्या फळामुळे पृथ्वीवर जन्म घेतलास.
क्षुधया तृषया वापि सततं व्याकुलो भवान् । बभ्राम भक्षयन्कीटान्निर्झरोष्णोदकं तथा
तुला नेहमी भूक आणि तहान यामुळे त्रास होत असे. तू इकडेतिकडे भटकत होतास, किडे खात होतास आणि गरम झऱ्याचं पाणी पित होतास.
नानादुःखं सदा भुंजन्पक्षियोनौ समुद्भवः । चतुर्वर्षसहस्राणि स्थितोऽसि त्वं पुरा क्षितौ
पक्ष्याच्या रूपात जन्म घेऊन, नेहमी वेगवेगळ्या दुःखांचा अनुभव घेत, तू चार हजार वर्षे पृथ्वीवर राहिलास.
एकदा कुलभद्राख्यो ब्राह्मणः सर्वतत्ववित् । पूजयामास मां भक्त्या नैवेद्याद्यैर्नदीतटे
एकदा कुलभद्र नावाचा, सर्व तत्त्व जाणणारा एक ब्राह्मण, नदीच्या काठी भक्तीने आणि नैवेद्याने माझी पूजा करत होता.
समभ्यर्च्य स विप्रेंद्रो मम नैवेद्यतंदुलम् । ययौ तत्रैव निक्षिप्य भूय एव निजं गृहम्
त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने माझी पूजा करून, मला अर्पण केलेला तांदूळ तिथेच ठेवला आणि पुन्हा आपल्या घरी गेला.
ततो वृक्षात्समागत्य क्षुधिना पक्षिणा त्वया । मम नैवेद्यसंबंधि भक्षितं सर्वतंदुलम्
नंतर, झाडावरून खाली येऊन, भुकेने व्याकुळ होऊन, तू त्या नैवेद्याशी संबंधित सर्व तांदूळ खाल्लास.
भुक्त्वैव सद्यो मुक्तोऽसि पातकैरतिदारुणैः । कदाचित्प्राप्तकालस्त्वं कालधर्मगतो द्विज
ते खाल्ल्यावर, तू लगेचच फार भयंकर पापांपासून मुक्त झालास. आणि योग्य वेळ आल्यावर, हे ब्राह्मण, तू मृत्यूच्या अधीन झालास.
त्वामानेतुं मया दूताः प्रेषिताः सर्वथा निजाः । ततो रथे समारोप्य भवंतं नष्टकल्मषम्
माझ्या दूतांना मी तुला आणण्यासाठी पाठवले. मग, त्यांनी तुला पापमुक्त करून रथावर बसवले.
सद्यो दूतगणाः सर्वे समायाताः परं पदम् । युगकोटिसहस्राणि स्थितोऽसि मम सन्निधौ
सर्व दूतांनी तुला लगेच माझ्या परम स्थानावर आणले, आणि तिथे तू युगकोटी-सहस्त्र वर्षे माझ्या सान्निध्यात राहिलास.
भुंजन्सुखानि सर्वाणि दुर्ल्लभानि सुरैरपि । ततो यातोऽसि विप्रेन्द्र विशुद्धे ब्राह्मणान्वये
देवतांनाही दुर्मिळ अशी सर्व सुखे उपभोगून, नंतर, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तू शुद्ध ब्राह्मण घराण्यात जन्म घेतलास.
तत्रापि मयि भक्तिस्ते जातातिसुदृढा पुनः । क्रियायोगेन मां नित्यं समाराध्य द्विजोत्तम
तिथेही तुझी माझ्यावरची भक्ती फारच दृढ झाली. विधीपूर्वक नेहमी माझी पूजा करत होतास, हे श्रेष्ठ द्विज.
आयुषोंते मत्प्रसादान्मामकं पदमाप्स्यसि । यदा तुष्टोऽस्म्यहं विप्र सपापात्मापि मुक्तिभाक्
आयुष्याच्या शेवटी, माझ्या कृपेने, तू माझ्या स्थानाला पोहोचशील. मी जेव्हा तृप्त होतो, तेव्हा पापी आत्माही मुक्तीला पात्र होतो.
कदाचिद्यस्य रुष्टोस्मि पुण्यात्मापि च पापभाक् । तस्माद्ब्राह्मण भद्रं ते भक्तोऽसि मम सुव्रत
पण कधी मी कोणावर रागावलो, तर पुण्यवानालाही पापाचा भाग घ्यावा लागतो. म्हणून, हे ब्राह्मण, तुझं कल्याण होवो, कारण तू माझा भक्त आणि व्रतस्थ आहेस.
दास्यामि ते परं स्थानं यदलभ्यं सुरैरपि । ब्राह्मण उवाच- त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं नाथ पूर्ववृत्तांतमात्मनः
मी तुला ते परम स्थान देईन, जे देवांनाही मिळत नाही. ब्राह्मण म्हणाला— तुझ्या कृपेने, हे नाथा, मी माझ्या पूर्वजन्माची कथा ऐकली.
इदानीं श्रोतुमिच्छामि यत्किञ्चिद्ब्रूहि तत्प्रभो । कस्य तुष्टोऽसि देवेन्द्र कस्य रुष्टोऽसि वा प्रभो
आता मला आणखी काही ऐकायचं आहे, ते कृपया सांग. हे देवेंद्र, कोणावर तू प्रसन्न होतोस आणि कोणावर रागावतोस हे सांग.
महत्या कृपया सर्वमेतन्मे वक्तुमर्हसि । श्रीभगवानुवाच- कर्मणा येनविप्रेन्द्र तुष्टिर्मे हृदि जायते
माझ्यावर मोठ्या कृपेने हे सर्व सांग. श्रीभगवान म्हणाले— हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, कोणत्या कर्मामुळे माझ्या मनात समाधान निर्माण होतं ते मी सांगतो.
क्रोधश्च तत्समस्तं च कथयामि समासतः । यो दयावान्द्विजश्रेष्ठ सर्वभूतेषु सर्वदा
द्विजश्रेष्ठा, आता मी राग आणि त्यासंबंधीच्या गोष्टी थोडक्यात सांगतो. जो माणूस सर्व प्राण्यांवर नेहमी दया दाखवतो—
अहंकारविहीनश्च तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा । कर्म कुर्यान्मदर्थं यो धर्मभक्तिसमन्वितः
आणि ज्याच्यात अहंकार नाही—अशा माणसावर मी नेहमी प्रसन्न असतो. जो धर्म आणि भक्तीने प्रेरित होऊन माझ्यासाठी कर्म करतो—
ब्रूते मदर्थं यः शांतं तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा । मिष्टं वस्तु समासाद्य दत्वा मे यश्च मानवः
आणि जो शांतपणे माझ्यासाठी बोलतो—त्याच्यावर मी नेहमी प्रसन्न असतो. आणि जो माणूस एखादी चांगली वस्तू मिळवून ती मला अर्पण करतो—
मानापमाने सदृशस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा । सर्वभूतशरीरस्थं यो मां जानाति मानवः
आणि जो सन्मान-अपमानात सारखा राहतो—त्याच्यावर मी नेहमी प्रसन्न असतो. आणि जो माणूस सर्व प्राण्यांच्या देहात मीच आहे हे ओळखतो—
परहिंसाविहीनो यस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा । कर्माणि कुरुते यस्तु सुविचार्य पुनः पुनः
आणि जो दुसऱ्यांना त्रास देत नाही—त्याच्यावर मी नेहमी प्रसन्न असतो. आणि जो प्रत्येक कर्म करण्यापूर्वी पुन्हा पुन्हा विचार करतो—
गोब्राह्मणहितैषी यस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा । स्वयं निरुक्तं वचनं यत्नाद्यः परिपालयेत्
आणि जो गायी आणि ब्राह्मणांचे भले चिंतो—त्याच्यावर मी नेहमी प्रसन्न असतो. आणि जो स्वतः दिलेले वचन जपतो—
प्रपन्नं याति यत्नाद्यस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा । ददात्यनुपकारिभ्यो दानानि द्विजसत्तम
आणि जो शरण आलेल्यांकडे मनापासून जातो—त्याच्यावर मी नेहमी प्रसन्न असतो. आणि जो उपकार न करता येणाऱ्यांना दान देतो, हे द्विजश्रेष्ठा—
मयि चित्तं सदा यस्य तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा । कर्मणा येनतुष्टोऽस्मि निरुक्तं तत्समासतः
आणि ज्याचे मन नेहमी माझ्यात एकरूप असते—त्याच्यावर मी नेहमी प्रसन्न असतो. अशा प्रकारे, मी कशामुळे प्रसन्न होतो हे थोडक्यात सांगितले.
रुष्टोऽस्मि कर्मणा येन विप्र वच्मि शृणुष्वतम् । परहिंसारतो यस्तु निर्द्दयः सर्वजंतुषु
आता, हे विप्र, मी कशामुळे रागावतो ते ऐक. जो दुसऱ्यांना त्रास देण्यात आनंद मानतो, सर्व प्राण्यांवर दया न ठेवणारा—
अहंयुः सर्वदा क्रुद्धः समां नयति शत्रुताम् । असत्यभाषीक्रूरश्च परनिंदापरस्तु यः
अशा माणसावर मी नेहमी रागावतो आणि त्याला शत्रूसारखे वागवतो. जो खोटे बोलतो, क्रूर असतो आणि दुसऱ्यांची निंदा करतो—
कविवर्तनविध्वंसी समां नयति शत्रुताम् । अदृष्टदोषौ पितरौ स्त्रीभ्रातृभगिनी तथा
जो कवींनी केलेली काव्ये किंवा चांगली कामे नष्ट करतो—त्यालाही मी शत्रूसारखेच वागवतो. आणि जो कोणताही दोष नसताना आई-वडील, पत्नी, भाऊ किंवा बहीण सोडतो—
मोहात्त्यजति यो मूढः समां नयति शत्रुताम् । पितृभिर्भर्त्सनं यस्तु कुरुते मूढधीर्नरः
जो मूर्ख माणूस मोहामुळे त्यांना सोडतो—त्यालाही मी शत्रूसारखेच वागवतो. आणि जो मूढ बुद्धीने आई-वडिलांना बोल लावतो—
गुर्ववज्ञाकरो विप्र समां नयति शत्रुताम् । आरामच्छेदिनो ये च जलाशयविलायिनः
आणि जो गुरुचा अपमान करतो, हे विप्र—त्यालाही मी शत्रूसारखेच वागवतो. तसेच जे बाग तोडतात किंवा पाण्याची ठिकाणे नष्ट करतात—
ग्रामनाशकरायेचतेमांनयंतिशत्रुताम् । परस्त्रियं समालोक्य विषादं यान्ति ये जनाः १०० 7.19.
आणि जे गाव उद्ध्वस्त करतात—त्यांनाही मी शत्रूसारखेच वागवतो. आणि जे दुसऱ्यांची पत्नी पाहून निराश होतात—