सुरेशमोहनं मायाजालमत्यद्भुतं नृप । अन्यदाविश्चकाराशु भृशं मायामहाबलम्
राजन, जलंधराने लगेचच दुसरे एक अद्भुत आणि बलवान मायाजाल निर्माण केले, जे देवाधिदेवांना मोहात पाडणारे होते.
जालंधरः कोटिभुजो बभूव वृक्षास्त्रशस्त्रैर्युयुधे वृषांकम् । अथांतराले पृथिवीं चकार समुद्रसूनुर्गिरिधातुमंडिताम् 6.18.
जलंधर कोट्यवधी हातांनी, झाडे, शस्त्रे आणि अस्त्रे घेऊन वृषभावर उभा राहून लढू लागला. त्याच वेळी, समुद्रपुत्राने पृथ्वीला पर्वतांनी सुशोभित केले.
देवतायतनै रम्यैर्नानापुष्पसमाकुलैः । मंडितां नृप भूमिं च चकारोदधिनंदनः । नृत्यंति यत्राप्सरसो मेनकाद्या मनोहरा
त्याने पृथ्वीला सुंदर देवालयांनी आणि विविध फुलांनी भरलेली केली, जिथे मेनका वगैरे मनोहारी अप्सरा नृत्य करत होत्या.
विस्मृत्य शंभुस्तदपास्यकार्मुकं सद्यः प्रतस्थे वृषभोपरि स्थितः । वादित्रगीतैर्भुवि मोहितो भृशं दैत्येंद्रमायामय तांडवेन सः
शंभू स्वतःला विसरून, त्याने आपले धनुष्य बाजूला ठेवले आणि वृषभावर उभा राहून पुढे गेला. त्या दैत्यराजाच्या मायावी तांडवाने, वाद्य आणि गाण्यांच्या गजरात, तो पृथ्वीवर फारच मोहात पडला.
विमोहितं वीक्ष्य वृषस्थितं हरं नित्यं समुद्रः सह तांडवेन । गीतेन वाद्येन च नृत्यलीलया ननाद रूपी तरसा विमोहितुम्
वृषावर बसलेले, नेहमीच मोहात पडलेले हराला पाहून, समुद्राने तांडव, गाणे, वाद्ये आणि नृत्याच्या खेळासह विविध रूपांनी मोठ्या वेगाने गर्जना केली, त्याला मोहात टाकण्यासाठी.
जंतून्क्षिप्त्वोदधौ तांश्च सहस्रं स ततोत्सवः । क्व च ता देवताः सर्वाः क्व नंदिप्रमुखा गणाः
त्याने हजारो जीव समुद्रात टाकले आणि त्यामुळे मोठा उत्सव झाला; पण त्या सर्व देवता आणि नंदीप्रमुख गण कुठे होते?
अपि त्वं माननीयोऽसि मोहितो दैत्यमायया । किमद्य शंभो भगवन्नुपेक्ष्यते उदीर्यचक्रं जठरस्थितं च
तुम्हीही माननीय असून दैत्याच्या मायेमुळे मोहात पडलात; आज, शंभो, भगवंत, तुम्ही चक्र आणि पोटात असलेल्याकडे दुर्लक्ष का करता?
वधाय चास्यैव कृतं महेश जालंधरं संहरते न चाजौ । इति कृष्णस्य वचनात्तत्स्मृत्वात्मानमीश्वरम्
फक्त त्याच्या वधासाठीच, महेश, जलंधर युद्धातून मागे हटत नाही; पण कृष्णाच्या शब्दांमुळे, स्वतःला ईश्वर म्हणून आठवून—
आरुह्य वृषभं शीघ्रमाजगाम महारणम् । तमागतं शिवं दृष्ट्वा सर्वसैन्यसमावृतः
तो पटकन वृषावर बसून मोठ्या रणांगणात आला; शिवाला सर्व सैन्याने वेढलेले पाहून—
रुरोध समरे राजन्क्रुद्धो जालंधरोऽसुरः । हरस्य कुपितस्यासीत्सृष्टिसंहारकारकम्
राजा, त्या युद्धात क्रुद्ध झालेला असुर जलंधर त्याला आडवा गेला; हराच्या रागातून सृष्टी आणि संहाराची शक्ती निर्माण झाली.
रूपं तृतीयनेत्राग्नौ दानवाः शलभा यथा । रुपं दृष्ट्वा भगवतो रौद्रज्वालामयं नृप
तिसऱ्या डोळ्याच्या ज्वाळेत दानवांची रूपे जणू पतंगासारखी जळून गेली; राजन, भगवंताचे रौद्र ज्वाळांनी भरलेले रूप पाहून—
शुंभादयस्तदा दैत्या राहुप्रभृतयश्च ये । रुद्रं निरीक्ष्य संत्रस्ताः पातालं विविशुर्भयात्
तेव्हा शुंभ वगैरे दैत्य, राहू आणि त्याच्यासारखे इतर, रुद्राला पाहून घाबरून पाताळात गेले.
सेनाभटाननेकांश्च हतान्दृष्ट्वा महामृधे । शुंभादीन्हतशेषांस्तान्दृष्ट्वात्मानं पलायितान्
मोठ्या युद्धात असंख्य सैनिक मारले गेलेले पाहून, शुंभ वगैरे उरलेलेही नष्ट झालेले आणि स्वतः पळालेले पाहून—
तदा जालंधरः संख्ये एको गिरिरिवस्थितः । परमार्थं रुद्ररूपं हृष्टः साक्षाद्विलोकयन्
तेव्हा जलंधर एकटाच युद्धात पर्वतासारखा ठाम उभा राहिला, आणि आनंदाने रुद्राचे परम रूप प्रत्यक्ष पाहू लागला.
ततो जालंधरः प्राह महादेवं प्रहस्य च । रूपं संहर येन त्वं दहसे सचराचरम्
मग जलंधर हसत महादेवाला म्हणाला, 'ते रूप मागे घे, ज्याने तू सगळ्या चराचराला जाळतोस.'
शस्त्रेण कुरु संग्रामं त्यक्त्वा योगबलं निजम् । इति जालंधरवचः श्रुत्वोवाच ततः शिवः
'तुझ्या स्वतःच्या योगशक्तीला बाजूला ठेवून शस्त्रांनी युद्ध कर.' जलंधराची ही वचने ऐकून मग शिव म्हणाला—
वरं वरय दैत्येश प्रीतोऽस्मि तव कर्मणा । ईदृक्षमपि मद्रूपं दृष्ट्वा यन्निर्भयोऽधुना
'दैत्याधिपती, वर माग, मी तुझ्या कृत्याने प्रसन्न आहे. माझे असे रूप पाहूनही तू आता निर्भय आहेस.'
अपि ब्रह्मांडमखिलं मद्रूपस्यास्य दानव । तेजसो वीक्षणेनालं तत्र त्वमसि निर्भयः
'दानवा, माझ्या या रूपाचे तेज पाहून अख्खे ब्रह्मांडही टिकू शकत नाही; तरीही इथे तू निर्भय आहेस.'
नारद उवाच- इति शंभोः प्रसादं च मत्वा संसारनिस्पृहः । जालंधरो हराद्वव्रे मुक्तिं सायुज्यतां पराम्
नारद म्हणाले—'शंभूची कृपा ओळखून, संसाराची आसक्ती सोडून, जलंधराने हराकडून परम मुक्ती, म्हणजेच एकरूपता, मागितली.'
श्रीमहादेव उवाच-। दिव्यं देहमिदं दैत्य भोगसिद्धियुतं तव । वृंदा मनोहरं रम्यमिहस्थं कालमश्नुते
श्रीमहादेव म्हणाले—'हे दैत्य, तुझे हे दिव्य शरीर भोग आणि सिद्धीने युक्त आहे; व्रुंदा सुंदर आणि रमणीय येथेच राहून आपला काळ पूर्ण करते.'
मुहूर्तं परमात्मानं तमेकाकिनमव्ययम् । अबुद्ध्वा त्यजसे मूर्ख कथं त्वं मुक्तिमिच्छसि
'क्षणभरही त्या एकमेव, अविनाशी परमात्म्याला न ओळखता, तू त्याला सोडतोस, मूर्खा—मग तू मुक्ती कशी इच्छितो?'
वृंदा तव प्रिया राज्ञी हृता सा योगमायया । ब्रह्मस्वरूपं विज्ञाय प्राप्ता तत्परमं पदम्
'व्रुंदा, तुझी प्रिय राणी, योगमायेने हरपली गेली; तिने ब्रह्मस्वरूप ओळखून ते परम पद प्राप्त केले.'
इदानीं दुर्ल्लभा सा च तत्पदं चैव दुर्ल्लभम् । स्वर्गापवर्गयोर्मध्ये संसारे वरमाप्नुहि
आता ते मिळवणं फार कठीण आहे, आणि ते सर्वोच्च स्थानही सहज मिळत नाही. स्वर्ग आणि मुक्ती यांच्या मधे, या जन्ममरणाच्या जगात, जे उत्तम आहे ते निवड.
जालंधर उवाच- देवमुक्तपदं लभ्यं कृतकृत्येन केनचित् । इदानीं कृतकृत्योऽस्मि यत्त्वां पश्ये त्वया हतः
जालंधर म्हणाला — देवांना आणि मुक्त झालेल्यांना जे स्थान मिळतं, ते ज्याचं जीवन सफल झालंय त्यालाच मिळतं. आता मीही सफल झालोय, कारण मी तुला पाहतोय, आणि तुझ्या हातून मारला गेलोय.
शिव उवाच- मत्स्थानं परमं क्षेत्रं यदि त्वं गंतुमुत्सुकः । तर्हि मां कोपयस्वाशु दैत्यं हत्वा दृढैः शरैः
शिव म्हणाले — जर तुला माझ्या सर्वोच्च स्थानावर जायचं फारच मनापासून वाटत असेल, तर त्या दैत्याला ठाम बाणांनी मारून मला लवकर रागावू दे.
ततोऽहं त्वां हनिष्यामि मत्स्थानं यास्यसेऽनघ । महेश्वरवचः श्रुत्वा प्राह जालंधरः शिवम्
मग मी तुला मारीन आणि तू निष्पाप असल्यामुळे माझ्या स्थानाला जाशील. महेश्वराचं हे वचन ऐकून जालंधराने शिवाला उत्तर दिलं.
त्वयि सर्वजगत्पूज्ये पूर्वं न प्रहराम्यहम्
तू सर्व जगाच्या पूजेचा आहेस, म्हणून मी आधी वार करणार नाही.
नारद उवाच- एवमुक्तो जघानाशु सिंधुजं विशिखैः शिवः । ते शराः सिंधुपुत्रस्य देहलग्ना विभांति च
नारद म्हणाले — असं म्हटल्यावर शिवाने लगेच समुद्रपुत्रावर बाणांचा वर्षाव केला. ते बाण समुद्रपुत्राच्या अंगात रुतलेले चमकत होते.
यथा लोहगिरिप्रांते वेणवो वह्निदीपिताः । जालंधरो हरस्यांगं पूरयामास मार्गणैः
जसं लोखंडाच्या डोंगराच्या कडेला पेटलेली गवतं जळतात, तसं जालंधराने हराच्या अंगावर बाणांचा मारा केला.
तैः शरैः शुशुभे रुद्रो यथा खं खेचराकुलम् । जालंधरेशयोर्युद्धं तथा द्वंद्वमभून्नृप
त्या बाणांनी रुद्र झळाळून दिसत होते, जसं आकाशात देवगणांनी गर्दी केली असावी. राजन, जालंधर आणि हरामध्ये तसंच द्वंद्वयुद्ध सुरू झालं.