रतिं त्यक्त्वा वियोगार्तः श्रीकंठोऽहं त्वया कृतः । वासुदेवोऽपि मां त्यक्तं न जानाति त्वया प्रिये
‘आनंद सोडून, तुझ्या वियोगाने मी व्याकुळ झालो आहे, श्रीयुक्ता, तू मला सोडून गेलीस. वासुदेवही मला सोडून गेला, आणि प्रिये, त्यालाही तुझे ज्ञान नाही.’
यज्ञे दक्षस्याग्निकुंडे शिरो देवि हुतं त्वया । भूयो हि भवती लब्धा कथं त्यजसि मां पुनः
‘दक्षाच्या यज्ञात, देवी, तू अग्निकुंडात आपले डोके अर्पण केलेस. पुन्हा एकदा मला मिळालीस, मग आता पुन्हा मला कसे सोडू शकतेस?’
उतिष्ठोतिष्ठ चार्वंगि गिरिजे मां प्रबोधय । अत्रांतरे शिवं ज्ञात्वा दैत्यमायाविमोहितम्
‘उठ, उठ, सुंदरांगिनी! गिरिजे, मला जागे कर!’ एवढ्यात, शिवाने जाणले की तो दैत्याच्या मायेमुळे भ्रमित झाला आहे.
देवतागणमध्यस्थो ह्यंतरिक्षादुपागमत् । विलपंतमुवाचेदमदृश्यः कमलासनः
देवतांच्या समूहात उभा राहून तो आकाशातून खाली आला. त्याच्या विलापावर, अदृश्य कमलासनाने त्याला संबोधले.
ब्रह्मोवाच- त्वं शोकमोहपितृमातृविवर्जितोऽसि दुःखं सुखं सुतकलत्ररिपुर्न चास्ति । जातोऽसि नैव जनकेन जनिष्यमाणस्त्वं मन्यसे ऋषिगणैश्च कुतो विमोहः
ब्रह्मा म्हणाले— 'तुला दु:ख, मोह, वडील-मातापण नाही; तुला ना दु:ख ना सुख, ना पुत्र, पत्नी, ना शत्रू. तू कोणत्याही वडिलांनी जन्मलेला नाहीस, आणि जन्मणारही नाहीस; ऋषीही हे जाणतात— मग तुला मोह कसा?'
एकोऽसि नाथ बहुधा कृतविग्रहोऽसि सूर्यो यथा जलधिवीचिषु दृश्यमानः । ध्यानेन यांति यमिनस्तव पादमूलं रूपं परं दुरवबोधमवाच्यमेव
'हे नाथ, तू एकच आहेस, पण अनेक रूपे घेतोस, जसे सूर्य समुद्राच्या लाटांमध्ये दिसतो. संयमी लोक ध्यानाने तुझ्या पायाशी पोहोचतात, तुझे ते परम रूप समजणे कठीण आहे आणि ते शब्दात सांगता येत नाही.'
नैषा प्रिया तव समानतया विपन्ना जालंधरेण रचितां जहि देव मायाम् । सा पार्वती कमलकोशगता हि शंभो युद्धस्व वैरिनिवहं जहि पाहि चास्मान्
'ही खरी प्रिया नाही जी नष्ट झाली; जलंधराने निर्माण केलेली माया आहे. हे देव, ही माया दूर कर. पार्वती, शंभो, कमलाच्या आत आहे. शत्रूंच्या सैन्याशी लढ, त्यांचा नाश कर आणि आमचे रक्षण कर.'
श्रुत्वेति ब्रह्मणो वाक्यमवबुद्धो महेश्वरः । ज्ञात्वा तां दानवीमायां मुमोच महती शिलाम्
ब्रह्माची वचने ऐकून महेश्वर जागृत झाला. ती दैत्यांची माया आहे हे ओळखून त्याने एक मोठी शिला फेकली.
तया जघान समरे दैत्यकोटिशतत्रयम् । ततो वृषभमारुह्य क्रोधेन महता नृप
त्या शिलेने त्याने रणात तीनशे कोटी दैत्यांचा संहार केला. मग, मोठ्या रागाने तो वृषभावर चढला, राजन.
धनुः पिनाकं युद्धाय धूर्जटिर्जगृहे शरान् । अथ मायापरित्यक्तं शर्वमालोक्य सिंधुजः
धूर्जटीने युद्धासाठी पिनाक धनुष्य आणि बाण उचलले. मग, मायेपासून मुक्त झालेला शर्व पाहून सिंधूचा पुत्र त्याच्याकडे पाहू लागला.
सुरेशमोहनं मायाजालमत्यद्भुतं नृप । अन्यदाविश्चकाराशु भृशं मायामहाबलम्
राजन, जलंधराने लगेचच दुसरे एक अद्भुत आणि बलवान मायाजाल निर्माण केले, जे देवाधिदेवांना मोहात पाडणारे होते.
जालंधरः कोटिभुजो बभूव वृक्षास्त्रशस्त्रैर्युयुधे वृषांकम् । अथांतराले पृथिवीं चकार समुद्रसूनुर्गिरिधातुमंडिताम् 6.18.
जलंधर कोट्यवधी हातांनी, झाडे, शस्त्रे आणि अस्त्रे घेऊन वृषभावर उभा राहून लढू लागला. त्याच वेळी, समुद्रपुत्राने पृथ्वीला पर्वतांनी सुशोभित केले.
देवतायतनै रम्यैर्नानापुष्पसमाकुलैः । मंडितां नृप भूमिं च चकारोदधिनंदनः । नृत्यंति यत्राप्सरसो मेनकाद्या मनोहरा
त्याने पृथ्वीला सुंदर देवालयांनी आणि विविध फुलांनी भरलेली केली, जिथे मेनका वगैरे मनोहारी अप्सरा नृत्य करत होत्या.
विस्मृत्य शंभुस्तदपास्यकार्मुकं सद्यः प्रतस्थे वृषभोपरि स्थितः । वादित्रगीतैर्भुवि मोहितो भृशं दैत्येंद्रमायामय तांडवेन सः
शंभू स्वतःला विसरून, त्याने आपले धनुष्य बाजूला ठेवले आणि वृषभावर उभा राहून पुढे गेला. त्या दैत्यराजाच्या मायावी तांडवाने, वाद्य आणि गाण्यांच्या गजरात, तो पृथ्वीवर फारच मोहात पडला.
विमोहितं वीक्ष्य वृषस्थितं हरं नित्यं समुद्रः सह तांडवेन । गीतेन वाद्येन च नृत्यलीलया ननाद रूपी तरसा विमोहितुम्
वृषावर बसलेले, नेहमीच मोहात पडलेले हराला पाहून, समुद्राने तांडव, गाणे, वाद्ये आणि नृत्याच्या खेळासह विविध रूपांनी मोठ्या वेगाने गर्जना केली, त्याला मोहात टाकण्यासाठी.
जंतून्क्षिप्त्वोदधौ तांश्च सहस्रं स ततोत्सवः । क्व च ता देवताः सर्वाः क्व नंदिप्रमुखा गणाः
त्याने हजारो जीव समुद्रात टाकले आणि त्यामुळे मोठा उत्सव झाला; पण त्या सर्व देवता आणि नंदीप्रमुख गण कुठे होते?
अपि त्वं माननीयोऽसि मोहितो दैत्यमायया । किमद्य शंभो भगवन्नुपेक्ष्यते उदीर्यचक्रं जठरस्थितं च
तुम्हीही माननीय असून दैत्याच्या मायेमुळे मोहात पडलात; आज, शंभो, भगवंत, तुम्ही चक्र आणि पोटात असलेल्याकडे दुर्लक्ष का करता?
वधाय चास्यैव कृतं महेश जालंधरं संहरते न चाजौ । इति कृष्णस्य वचनात्तत्स्मृत्वात्मानमीश्वरम्
फक्त त्याच्या वधासाठीच, महेश, जलंधर युद्धातून मागे हटत नाही; पण कृष्णाच्या शब्दांमुळे, स्वतःला ईश्वर म्हणून आठवून—
आरुह्य वृषभं शीघ्रमाजगाम महारणम् । तमागतं शिवं दृष्ट्वा सर्वसैन्यसमावृतः
तो पटकन वृषावर बसून मोठ्या रणांगणात आला; शिवाला सर्व सैन्याने वेढलेले पाहून—
रुरोध समरे राजन्क्रुद्धो जालंधरोऽसुरः । हरस्य कुपितस्यासीत्सृष्टिसंहारकारकम्
राजा, त्या युद्धात क्रुद्ध झालेला असुर जलंधर त्याला आडवा गेला; हराच्या रागातून सृष्टी आणि संहाराची शक्ती निर्माण झाली.
रूपं तृतीयनेत्राग्नौ दानवाः शलभा यथा । रुपं दृष्ट्वा भगवतो रौद्रज्वालामयं नृप
तिसऱ्या डोळ्याच्या ज्वाळेत दानवांची रूपे जणू पतंगासारखी जळून गेली; राजन, भगवंताचे रौद्र ज्वाळांनी भरलेले रूप पाहून—
शुंभादयस्तदा दैत्या राहुप्रभृतयश्च ये । रुद्रं निरीक्ष्य संत्रस्ताः पातालं विविशुर्भयात्
तेव्हा शुंभ वगैरे दैत्य, राहू आणि त्याच्यासारखे इतर, रुद्राला पाहून घाबरून पाताळात गेले.
सेनाभटाननेकांश्च हतान्दृष्ट्वा महामृधे । शुंभादीन्हतशेषांस्तान्दृष्ट्वात्मानं पलायितान्
मोठ्या युद्धात असंख्य सैनिक मारले गेलेले पाहून, शुंभ वगैरे उरलेलेही नष्ट झालेले आणि स्वतः पळालेले पाहून—
तदा जालंधरः संख्ये एको गिरिरिवस्थितः । परमार्थं रुद्ररूपं हृष्टः साक्षाद्विलोकयन्
तेव्हा जलंधर एकटाच युद्धात पर्वतासारखा ठाम उभा राहिला, आणि आनंदाने रुद्राचे परम रूप प्रत्यक्ष पाहू लागला.
ततो जालंधरः प्राह महादेवं प्रहस्य च । रूपं संहर येन त्वं दहसे सचराचरम्
मग जलंधर हसत महादेवाला म्हणाला, 'ते रूप मागे घे, ज्याने तू सगळ्या चराचराला जाळतोस.'
शस्त्रेण कुरु संग्रामं त्यक्त्वा योगबलं निजम् । इति जालंधरवचः श्रुत्वोवाच ततः शिवः
'तुझ्या स्वतःच्या योगशक्तीला बाजूला ठेवून शस्त्रांनी युद्ध कर.' जलंधराची ही वचने ऐकून मग शिव म्हणाला—
वरं वरय दैत्येश प्रीतोऽस्मि तव कर्मणा । ईदृक्षमपि मद्रूपं दृष्ट्वा यन्निर्भयोऽधुना
'दैत्याधिपती, वर माग, मी तुझ्या कृत्याने प्रसन्न आहे. माझे असे रूप पाहूनही तू आता निर्भय आहेस.'
अपि ब्रह्मांडमखिलं मद्रूपस्यास्य दानव । तेजसो वीक्षणेनालं तत्र त्वमसि निर्भयः
'दानवा, माझ्या या रूपाचे तेज पाहून अख्खे ब्रह्मांडही टिकू शकत नाही; तरीही इथे तू निर्भय आहेस.'
नारद उवाच- इति शंभोः प्रसादं च मत्वा संसारनिस्पृहः । जालंधरो हराद्वव्रे मुक्तिं सायुज्यतां पराम्
नारद म्हणाले—'शंभूची कृपा ओळखून, संसाराची आसक्ती सोडून, जलंधराने हराकडून परम मुक्ती, म्हणजेच एकरूपता, मागितली.'
श्रीमहादेव उवाच-। दिव्यं देहमिदं दैत्य भोगसिद्धियुतं तव । वृंदा मनोहरं रम्यमिहस्थं कालमश्नुते
श्रीमहादेव म्हणाले—'हे दैत्य, तुझे हे दिव्य शरीर भोग आणि सिद्धीने युक्त आहे; व्रुंदा सुंदर आणि रमणीय येथेच राहून आपला काळ पूर्ण करते.'