आत्मतृप्तिं प्रकुर्वंति परं हत्वातियत्नतः । धीमान्नात्मपरिज्ञानं कदाचित्कुरुते नहि
इतरांना मारून, मोठ्या कष्टाने स्वतःचं समाधान शोधणारे, खरे आत्मज्ञान किंवा दुसऱ्यांचं ज्ञान कधीच मिळवत नाहीत.
अहं विष्णुरसौविष्णुरिति चेतसि भावयेत् । परदुःखेन यो दुःखी सुखी यश्च परश्रिया
मनात असं विचारावं की, 'मी विष्णू आहे, तोही विष्णू आहे.' ज्याला दुसऱ्याच्या दुःखाने दुःख होतं आणि दुसऱ्याच्या सुखाने आनंद मिळतो—
संसारेऽस्मिन्स विज्ञेयः साक्षादेव हरिः स्वयम् । धिगस्तु तत्सुखं नॄणां मोहवंचितचेतसाम्
या जगात असा माणूस प्रत्यक्ष हरिच समजावा; पण ज्यांचं मन अज्ञानाने फसवलं गेलं आहे, त्यांच्या सुखाला खरंतर लाज वाटली पाहिजे.
परहिंसाविधानेन सुखं यत्स्याद्भुजंगम । सुखानि वापि दुःखानि दीयंते यानि जंतवे
इतरांना त्रास देऊन मिळणारं सुख, अरे सर्पा, किंवा जिवांना दिलेली सुख-दुःख—
अचिरेणैव तानि स्म लभंते भुवि मानवाः । तस्माद्धिंसां परित्यज्य भुजंगम सुखी भव
हे सर्व माणसं या पृथ्वीवर फार लवकर मिळवतात; म्हणून हिंसा सोडून, अरे सर्पा, तू सुखी हो.
त्वयि प्रसन्ने गच्छावः पारं दुःखमहोदधेः । सर्प उवाच- यदा स्यात्परहिंसायां नूनं मे नातिपातकम्
तू प्रसन्न असलास तर आम्ही या दुःखाच्या महासागरातून पार जाऊ; सर्प म्हणाला— जर इतरांना त्रास देणं माझ्यासाठी फार मोठं पाप नसेल—
तदा कथमहो सृष्टै वेधसा भक्ष्यभक्षकौ । परहिंसा न कर्तव्या सत्यमेतत्त्वयोदितम्
मग मग विधात्याने खाणारा आणि खाल्ला जाणारा असे का निर्माण केले? इतरांना त्रास देऊ नये, हे खरंच तू सांगितलेस.
किंतु सर्वेषु भक्ष्येषु हिंसा संभाव्यते नहि । नारायणो विश्वरूपः सत्यमेतन्न संशयः
पण सर्व खाण्याच्या गोष्टींमध्ये हिंसा असतेच असं नाही; नारायण हा सर्वत्र आहे, हे खरेच, यात शंका नाही.
भक्ष्यभक्षकसंयुक्तं स्वयमेव ससर्ज ह । सृजति स्वयमात्मानमात्मानं रक्षति स्वयम्
त्याने स्वतःच खाणारा आणि खाल्ला जाणारा एकत्र निर्माण केला; तो स्वतःच स्वतःला निर्माण करतो आणि स्वतःच स्वतःचं रक्षण करतो.
आत्मानं स्वयमेवात्ति सृष्टिरेवंविधा हरेः । शक्तोऽहं किं युवां हंतुं कालरूपी स्वयं विधिः
तो स्वतःच स्वतःला खातो; हरिची सृष्टी अशीच आहे. मी सक्षम आहे—पण तुम्हाला मारायला मी काय करू शकतो? काळच विधीच्या रूपात सर्व घडवतो.
संप्रति प्रेषयामास कार्येस्मिन्मां स्वयं हरिः । युवां ससर्ज यो देवो यश्च रक्षति वां सदा
आता हरिनेच मला या कार्यासाठी पाठवलं आहे; ज्याने तुम्हा दोघांना निर्माण केलं, तो देव नेहमीच तुमचं रक्षण करतो.
कालरूपी स एवाद्य हंति हेतुं विधाय माम् । व्यास उवाच-। ततस्तेन भुजंगेन भक्षितौ तौ च दंपती
तोच काळरूप असलेला देव मला कारण करून आता मारतो; व्यास म्हणतो— मग त्या सर्पाने त्या दोघा पती-पत्नीला खाल्लं.
गङ्गा गंगेति जल्पंतौ महत्या क्षुधया पथि । जाह्नवीतीरयात्रायां पादेपादे जनाविमौ
'गंगा! गंगा!' असं म्हणत, मोठ्या भुकेने व्याकुळ होऊन, या दोघांनी मार्गावर भटकंती केली; जाह्नवीच्या तीरयात्रेत हे दोघं—
अश्वमेधाख्य यज्ञानां प्राप्तवंतौ महाफलम् । तस्मादेनौ महात्मानौ बह्वश्वमेधधारिणौ
अश्वमेध नावाच्या यज्ञाचं मोठं फळ मिळवलं; म्हणून हे दोन महात्मे अनेक अश्वमेध यज्ञ करणारे ठरले.
एतयोः सदृशो नास्ति शतक्रतुरहं यतः । निजाधिकारेणैवान्यमवलंब्य पुरंदरः
या दोघांसारखा कोणीच नाही, कारण मीच इंद्र आहे; पुरंदराने स्वतःच्या अधिकाराने दुसऱ्यावर आधार घेतला.
अर्घ्यहस्तः पादचारी वृतो देवैः समाययौ । अथ रम्भोर्वशी चैव सुंदर्योऽन्याश्च हर्षिताः
अर्घ्य घेऊन, पायी चालत, देवांच्या वेढ्यात तो आला; मग रंभा, उर्वशी आणि इतर सुंदर, आनंदी स्त्रिया—
अन्योन्यं कथयामासुर्निजयौवनगर्विताः । अयं पुण्यात्मनां श्रेष्ठो रसज्ञोऽत्यंतसुन्दरः
स्वतःच्या तारुण्याचा अभिमान बाळगून त्या एकमेकींशी बोलू लागल्या; 'हा पुण्यवानांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आनंद जाणणारा आणि अतिशय देखणा आहे.'
आयातोऽमुं करिष्यामि स्ववशं सेवितैः स्वकैः । काचित्कांचिद्वदत्येतज्जानामि सकलां कलाम्
'हा आला आहे; मी माझ्या कलांनी आणि सेविकांनी याला आपल्या वश करीन.' एकी दुसरीला म्हणते, 'माझ्या सर्व कला मला पूर्णपणे माहित आहेत.'
अतएव भविष्यामि कांताहमस्य भूपतेः । काचित्कांचिदिति ब्रूयात्ते शक्रोपि वशो मम
म्हणून मी या राजाची प्रियतमा होईन; तो म्हणो 'ही की ती', अगदी इंद्रसुद्धा माझ्या अधीन आहे.
किमत्र चित्रं वशगो भूपालोऽयं भविष्यति
यात काय विशेष आहे, हा राजा माझ्या इच्छेप्रमाणे वागणारच.
भर्त्ता ममायं च पतिर्ममायं स्वामी ममायं मम नाथ एषः । इतीव सर्वाः परमप्रमोदैर्वदंति नार्योखिलसद्गुणज्ञाः
हा माझा पती आहे, हा माझा स्वामी आहे, हा माझा रक्षक आहे—अशा आनंदात सर्व सद्गुणांची जाण असलेल्या स्त्रिया बोलतात.
उच्चावचं विप्र निशम्य तासां जगाद काचिद्गुणिनी रसज्ञा । सौदास्यकांतां नृपतिः स्वयं यां भजत्ययं किं कलहेन नार्यः
त्यांचे वेगवेगळे बोल ऐकून, एक गुणी आणि रसिक स्त्री म्हणाली, 'राजा स्वतः सौदास्येवर प्रेम करतो, मग इतर स्त्रियांनी भांडण कशाला करावे?'
सुन्दर्य्यस्तास्ततः सर्वाः संत्यज्य कलहं द्विज । आजग्मुर्हृदयोत्साहैः सर्वाभरणभूषिताः
मग त्या सर्व सुंदर स्त्रियांनी भांडण सोडून, हृदयात उत्साह घेऊन, सर्व दागिने घालून, येऊन उभ्या राहिल्या.
अथ तं नृपतिश्रेष्ठ सदारं गतकल्मषम् । पाद्याद्यैः पूजयामासुः प्राहेति च पुरंदरः
नंतर त्या पापमुक्त राजाला आणि त्याच्या स्त्रियांना पाणी वगैरे अर्पण करून पूजले; त्यानंतर पुरंदराने बोलायला सुरुवात केली.
रथे निवेशयामास पुष्पके स्त्रीसमन्वितम् । भेरीमृदंगमधुरी डिंडिमानकनिःस्वनैः
मग त्याला स्त्रियांसह पुष्पक रथात बसवले, आणि ढोल, मृदंग, डिंडिम यांच्या गोड आवाजात सर्वत्र गूंज उठली.
करकं कणनादैश्च करतालस्वनैस्तथा । जयशब्दैश्च देवानां नाकः शब्दमयोऽभवत्
करताल, टाळ, आणि देवांच्या विजयघोषांनी आकाश पूर्णपणे निनादून गेले.
देवाङ्गना चारुहस्त श्वेतचामरमारुतैः । वीजितः सरथारूढः सदारस्त्रिदिवं ययौ
स्वर्गातील सुंदर स्त्रियांनी पांढऱ्या चामरांनी त्याला वाऱ्याचा स्पर्श दिला, आणि तो रथावर बसून आपल्या स्त्रियांसह स्वर्गात गेला.
ततः शक्रः स्वयं तस्मै सत्यधर्माय भूभुजे । दत्तवान्निजासनार्द्धं शुभो वै क्षयशंकया
मग सत्यधर्म पाळणाऱ्या त्या राजाला, आपल्या स्थानाची भीती वाटून, इंद्राने स्वतःच्या आसनाचा अर्धा भाग दिला.
शक्रेण सह भूपोऽसौ वसन्नेकासने सदा । शक्रत्वमकरोत्स्वर्गे केशवस्यानुकंपया १५० 7.9.
स्वर्गात इंद्रासोबत एकाच आसनावर राहून, त्या राजाने केशवाच्या कृपेने इंद्रपद मिळवले.
युगकोटिसहस्राणि दिवि भुक्त्वाखिलं सुखम् । रथमारुह्यवैकुंठं ययौ भगवदाज्ञया
असंख्य युगांपर्यंत स्वर्गातील सर्व सुखे उपभोगून, तो रथावर चढून भगवंताच्या आज्ञेने वैकुंठात गेला.