संध्याजपादिकं कृत्वा नत्वा तेषां नृपस्ततः । सिंहासनगतो रामः पौरजानपदादिभिः
संध्यावंदन व जप करून, सर्वांना वाकून, राजा सिंहासनावर बसला; नगरातील आणि गावातील लोक त्याच्याभोवती होते.
सेव्यमानः सभास्थानगतो रेजे स राघवः । सर्वदेवपरीवारो यथा देवः शचीपतिः
सभागृहात सेवा घेत असताना तो राघव तेजाने उजळून निघाला, जणू सर्व देवांनी वेढलेला इंद्रच आहे.
राजकार्यमशेषं च कृतवान्भ्रातृभिः सह । नाम्ना चैकैकशः सर्वान्विससर्ज स राघवः
त्याने आपल्या भावांसह सर्व राजकारणाची कामे पूर्ण केली; मग प्रत्येकाचे नाव घेऊन सर्वांना निरोप दिला.
भ्रातॄन्विसर्जयामास वानरादींस्तथापरान् । अथ रामं महातेजा वसिष्ठो वाक्यमुक्तवान्
त्याने भावांना, वानरांना आणि इतरांनाही निरोप दिला; मग तेजस्वी वसिष्ठ रामाला बोलू लागले.
तव प्रातर्हि यत्कार्यं न च विस्मर राघव । आस्ते शंभुर्जगन्नाथो भगवानंबिकापतिः
राघवा, सकाळी तुला जे करायचे आहे ते विसरू नकोस; जगाचा स्वामी, भगवंत अंबिकेचा पती येथेच आहे.
स्मर्तव्यो वन्दनीयश्च भगवानथ यत्नतः । तथेत्युक्त्वा गुरुं राजा नत्वा तं च व्यसर्जयत्
भगवंताला आठव आणि भक्तीने वंदन कर; 'ठीक आहे' असे म्हणून राजाने गुरूंना वाकून निरोप दिला.
स्वयं च भार्यामभजद्देवदेवं विचिंतयन् । ऋषय ऊचुः - प्रातः समुत्थाय गुरो रामो मतिमतां वरः । किं चकार तदाख्याहि श्रोतुं कौतूहलं हि नः
राम स्वतः आपल्या पत्नीच्या जवळ गेला, देवांचा देव मनात ठेवून. ऋषी म्हणाले - 'सकाळी उठल्यावर, ज्ञानी रामाने काय केले? ते आम्हाला सांग, कारण आम्हाला ऐकायची उत्सुकता आहे.'
सूत उवाच- शंभुं विलोक्याथ ततो बभाषे रामः कथां कीर्त्तय शंकरस्य । तृप्तिर्न जाता मुनिवर्य शृण्वतो महेशमाहात्म्यमघौघनाशनम्
सूत्याने सांगितले - 'मग शंभूला पाहून राम म्हणाला, 'शंकराची कथा सांग. महेशाचे माहात्म्य ऐकताना पापांचा नाश करणाऱ्या या कथेत समाधान मिळत नाही.'
शंभुरुवाच- अथप्रश्नशेषस्योत्तरमीशभाषितं ते कीर्तयिष्यामि । अन्यायोपार्जितद्रव्यैरीश्वरं य उपासते ते व्यंगा जायंते
शंभू म्हणाले - 'आता मी तुला त्या प्रश्नाचे उत्तर सांगतो, जे ईश्वराने दिले होते: जे लोक अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने ईश्वराची पूजा करतात, त्यांना विकृती येते.'
तद्यथाकश्चिद्रूपको नाम राक्षसोऽन्यायार्जितेनद्रव्येण शंकरमाराध्य तेनैव द्रव्येण घंटामीश्वरप्रीतये कृतवान्
उदाहरणार्थ, रूपक नावाचा एक राक्षस होता. त्याने अन्यायाने मिळवलेल्या धनाने शंकराची पूजा केली आणि त्याच संपत्तीने ईश्वराच्या आनंदासाठी घंटा बनवली.
तस्य पुत्रः संपातिरिति ख्यातः चौर्य्यार्जितैः शंकरं पूजयामास
त्याचा मुलगा संपाती, ज्याचे नाव प्रसिद्ध होते, त्याने चोरून मिळवलेल्या संपत्तीने शंकराची पूजा केली.
तावुभावेकस्मिन्दिवसे मम्रतुः गतौ शिवलोकं वीरभद्रेण भाषितौ च
त्या दोघांचा एकाच दिवशी मृत्यू झाला आणि ते शंकराच्या लोकात गेले; तिथे वीरभद्राने त्यांच्याशी बोलले.
भो रूपक अन्यायार्जितेन द्रव्येण भवता पूजाकृता घंटादिकं च तेन भावेन व्यंगो भूत्वा चौरगणो भविष्यसि
रूपक, तू अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने पूजा केलीस, त्यात घंटा व इतर वस्तूंचाही समावेश होता. त्यामुळे, पुढे तुला विकृत रूप येईल आणि चोरांच्या टोळीत सामील व्हावं लागेल.
शिवपदवचनाद्व्यक्तं नामाश्रवणात् । श्रोत्रं तस्य स्वनेन ध्वस्तं भवति नो दर्शनमेतावतादेव त्वयेश्वरपूजा सम्यक्कृता
शिवाच्या वचनातून त्याचं नाव कानावर आलं म्हणून त्या आवाजामुळे त्याचं कान बधिर झालं, पण डोळ्यांना काहीच झालं नाही. त्यामुळे, तुझी देवपूजा योग्य प्रकारे पूर्ण झाली आहे.
अतो भक्तिश्च भविष्यति वीरभद्रस्त्वनशनं नामगणं क्वचिद्विचरंतमित्यादिदेश
म्हणून भक्ती उत्पन्न होईल आणि वीरभद्र आपल्या नावाच्या गटासोबत कुठेतरी उपाशी फिरत राहील, असं त्याने सांगितलं.
तौ च तथाभूतौ शिवलोकेऽतिष्ठताम्
ते दोघे असेच झाले आणि शिवाच्या लोकात राहू लागले.
शंभुरुवाच- अथोपहतद्रव्यपूजाकथां हनूमते महेशभाषितां कथयिष्यामि
शंभू म्हणाले – आता मी हनुमानाला अपवित्र संपत्तीने केलेल्या पूजेची कथा सांगतो, जी महेशाने सांगितली होती.
शृणु राघव प्रमथानां चरित्रमेकैकस्य कर्मविपाकं कथयिष्यामि
ऐक राघव, मी प्रत्येक प्रमथाच्या कृत्यांची आणि त्यांच्या कर्माच्या फळांची कथा सांगतो.
उपहतांगगणव्याख्याक्रियतामिति हनूमत्पृष्टः ।। । शिव उवाच २२० तदुपहतद्रव्यं ज्ञानतो य ईश्वरेऽपयिष्यति एतदुक्तं ज्ञानिनोऽत शृणुः
अपवित्र अंग असलेल्या गटाची व्याख्या सांगावी, असं हनुमानाने विचारलं. शिव म्हणाले –
एष सर्वांगस्वेदिलः सर्वकालं सर्वांगस्वेदिलः स्वेदार्द्र वसनः स्वेदसंपादिताल्पप्रवाहशरीरो नासाग्रनिपतितस्वेदबिंदुः स्पर्शायोग्यो दृश्यते
हा मनुष्य नेहमी संपूर्ण अंगाने घामेजलेला असतो, त्याचे कपडे नेहमी ओले असतात, घामामुळे त्याचे शरीर सुकलेलं असतं आणि नाकाच्या टोकावरून घामाचे थेंब पडतात; तो इतरांच्या स्पर्शासाठी अयोग्य दिसतो.
स पुरा स्वेदकरणेश्वरार्चनं कृतवान् । अत्रेतिहासं कीर्तयिष्यामि
पूर्वी याने घाम आणणाऱ्या देवतेची पूजा केली होती. आता मी त्याची गोष्ट सांगतो.
चेकितानिरिति ख्यातो ब्राह्मणः कर्षकोभवत् । स नित्यं कृषिमुत्पाद्य प्रातः स्नात्वा च नित्यशः
चेकितान नावाचा एक ब्राह्मण शेतकरी झाला. तो रोज शेती करून, सकाळी स्नान करून, आपली नित्यकर्मे करत असे.
मध्याह्नकाले संप्राप्ते संजपन्ब्राह्मणस्त्वसौ । अन्नमानय मे क्षिप्रमिति भार्यामभाषत
मध्यान्हाचा काळ आला की, तो ब्राह्मण जप करत असताना आपल्या पत्नीला म्हणे, 'लवकर जेवण आण.'
तयानीतेन चान्नेन वेगेन शिवपूजनम् । कृतवानर्कसंतप्तः स्वेदिलः सर्वदैव तु
पत्नीने आणलेल्या जेवणाने त्याने घाईघाईने शिवाची पूजा केली. तो नेहमी सूर्याच्या तापामुळे घामेजलेला असे.
गंधपुष्पाक्षताद्यैश्च स्वेदबिंदुसमन्वितैः । अथ सायंदिने प्राप्ते क्षालितांगः सुशोभनः
सुगंधी फुले, अक्षता आणि इतर नैवेद्य घामाच्या थेंबांनी मिसळलेले असत. संध्याकाळी तो स्नान करून सुंदर दिसे.
पूजयामास देवेशं कालसंभवसाधनैः । ममाराथ महाबुद्धिः शिवलोकं गतश्च सः
त्याने योग्य वेळी मिळालेल्या वस्तूंनी देवेशाची पूजा केली. तो बुद्धिमान माणूस मरण पावला आणि शिवलोकात गेला.
वीरभद्रेण चाप्युक्तो भव त्वं स्वेदिलो गणः । स्वेदस्पृष्टपदार्थैश्च पुरा शंभुः प्रपूजितः
वीरभद्राने त्याला सांगितले, 'तू आता घामाच्या गटात सामील हो.' पूर्वी शंभूची पूजा घाम लागलेल्या वस्तूंनी केली गेली होती.
नित्यं स्वेदसमायुक्तस्तेन स्वेदगणो भव । शंभुरुवाच- वीरेणाथ समादिष्टः प्राप्तो रामगणस्त्वयम्
नेहमी घामाने भरलेला राहून, तू घामाच्या गटात सामील हो. शंभू म्हणाले – नंतर वीराने सांगितल्याप्रमाणे, हा रामगण मिळाला.
अमुं घंटामुखं पश्यायं पुरा वैश्यो विभावसोनाम धार्मिको महादानकर्त्ता नित्यं ब्राह्मणभोजनं कारयित्वा कृतानुष्ठानः प्रातःकाले शिवं नमस्कृत्य कुसुमैः संपूज्य किंचित्प्रदेशं गोमयेनोपलिप्य पद्मादिकमर्जयित्वा देवाय समर्प्य उपहत घंटानादं कृतवान्
तो घंटामुख बघ. पूर्वी विभावसून नावाचा एक वैश्य होता, तो धर्मात्मा आणि मोठा दानशूर होता. तो नेहमी ब्राह्मणांना जेवण देत असे, आपली कृत्ये पूर्ण करून, सकाळी शिवाला नमस्कार करून, फुलांनी पूजा करून, एका जागी शेण लावून, कमळ वगैरे स्वच्छ करून, देवाला अर्पण करून, अपवित्र घंटेचा आवाज करत असे.
राम उवाच- कथमुपहतघंटा
राम म्हणाला – ही घंटा अपवित्र कशी आहे?