यदि कामं प्रयच्छेथा मनश्च परपूरुषात् । संनिवृत्तं च भवतान्नमस्तेऽस्तु द्विज प्रभो
'जर तू माझी इच्छा पूर्ण करणार असशील आणि माझं मन दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाकडे वळणार नाही, तर तुझं अन्न मला नको, हे द्विज प्रभो, तुला नमस्कार.'
अथ ते मुनयः सर्वे प्रणेमुर्देवतोत्तमौ । अथासौ राघवं प्राह भुंक्ष्व त्वं बंधुभिः सह
मग सर्व ऋषींनी त्या श्रेष्ठ देवांना वंदन केलं. त्यानंतर त्याने राघवाला म्हटलं— 'आपल्या बंधूंसह आनंदाने राहा.'
एकांतमंदिरे रम्ये देव्यासहवसामिते । विष्णुः समस्तकरणः समुद्र तनयान्वितः
'सुंदर, एकांतातील महालात, देवीच्या सहवासात.' विष्णू सर्व इंद्रियांसह, समुद्रकन्येसोबत होता.
एकस्मिन्मंदिरे राम तिष्ठतां लोलुपो हि सः । अथ शुद्धमहागारे पीठाढ्ये बहुभाजने
'एका महालात राम राहू दे; तो खरंच उत्सुक आहे.' मग शुद्ध, मोठ्या सभागृहात, आसनांनी आणि अनेक भांड्यांनी सजवलेल्या ठिकाणी—
अग्रे वसिष्ठो भगवानुपविष्टस्तयोर्मुनिः । अपरे ऋषयः सर्वे यथावृद्धं नृपास्तथा
समोर भगवंत वसिष्ठ बसले होते, त्यांच्यामध्ये तो ऋषी बसला होता. बाकीचे सगळे ऋषी आणि राजे त्यांच्या वयाप्रमाणे बसले.
तेषामभिमुखो रामो भ्रातृभिः सहितो नृपः । तरुणे समभागे च आसने तानवेशयत्
राम राजाने आपल्या भावांसह त्यांच्यासमोर बसण्यासाठी जागा ठरवली; सर्वांना समसमान आणि आदराने आसने दिली.
हनूमत्प्रमुखान्भृत्यानाहरामोऽनुसांत्वयन् । भवंतः परितिष्ठंतु पश्चाद्भुंजे न चान्यथा
रामाने हनुमान व इतर सेवकांना समजावत सांगितले, 'तुम्ही सर्व मागे उभे राहा; वेगळ्या प्रकारे जेवू नका.'
ततस्ते प्रददुः सर्वे पादार्घाननुपूर्वशः । बुभुजुश्चापि ते सर्वे ये रामस्योपसेविनः
मग सर्वांनी एकामागोमाग पाय धुण्यासाठी पाणी दिले, आणि जे रामाचे सेवक होते त्यांनी जेवण केले.
तेषां दत्वाथ तांबूलं कपींद्रादीनभोजयत् । भुक्तवत्सु समस्तेषु रामो राजीवलोचनः 5.117.
त्यांना तांबूल दिल्यावर, रामाने कपिराज व इतरांना जेवायला घातले; सर्वांनी जेवल्यावर, कमळासारखी डोळ्यांचा राम तिथेच राहिला.
दीनांधकृपणादीनां पशुपक्षिमृगस्य च । दत्वाहि भोजनं संध्यां वंदितुं हि समारभत्
गरीब, अंध, दुःखी, तसेच जनावरं, पक्षी आणि इतर प्राण्यांनाही जेवण दिले; मग संध्याकाळची पूजा करायला सुरुवात केली.
संध्याजपादिकं कृत्वा नत्वा तेषां नृपस्ततः । सिंहासनगतो रामः पौरजानपदादिभिः
संध्यावंदन व जप करून, सर्वांना वाकून, राजा सिंहासनावर बसला; नगरातील आणि गावातील लोक त्याच्याभोवती होते.
सेव्यमानः सभास्थानगतो रेजे स राघवः । सर्वदेवपरीवारो यथा देवः शचीपतिः
सभागृहात सेवा घेत असताना तो राघव तेजाने उजळून निघाला, जणू सर्व देवांनी वेढलेला इंद्रच आहे.
राजकार्यमशेषं च कृतवान्भ्रातृभिः सह । नाम्ना चैकैकशः सर्वान्विससर्ज स राघवः
त्याने आपल्या भावांसह सर्व राजकारणाची कामे पूर्ण केली; मग प्रत्येकाचे नाव घेऊन सर्वांना निरोप दिला.
भ्रातॄन्विसर्जयामास वानरादींस्तथापरान् । अथ रामं महातेजा वसिष्ठो वाक्यमुक्तवान्
त्याने भावांना, वानरांना आणि इतरांनाही निरोप दिला; मग तेजस्वी वसिष्ठ रामाला बोलू लागले.
तव प्रातर्हि यत्कार्यं न च विस्मर राघव । आस्ते शंभुर्जगन्नाथो भगवानंबिकापतिः
राघवा, सकाळी तुला जे करायचे आहे ते विसरू नकोस; जगाचा स्वामी, भगवंत अंबिकेचा पती येथेच आहे.
स्मर्तव्यो वन्दनीयश्च भगवानथ यत्नतः । तथेत्युक्त्वा गुरुं राजा नत्वा तं च व्यसर्जयत्
भगवंताला आठव आणि भक्तीने वंदन कर; 'ठीक आहे' असे म्हणून राजाने गुरूंना वाकून निरोप दिला.
स्वयं च भार्यामभजद्देवदेवं विचिंतयन् । ऋषय ऊचुः - प्रातः समुत्थाय गुरो रामो मतिमतां वरः । किं चकार तदाख्याहि श्रोतुं कौतूहलं हि नः
राम स्वतः आपल्या पत्नीच्या जवळ गेला, देवांचा देव मनात ठेवून. ऋषी म्हणाले - 'सकाळी उठल्यावर, ज्ञानी रामाने काय केले? ते आम्हाला सांग, कारण आम्हाला ऐकायची उत्सुकता आहे.'
सूत उवाच- शंभुं विलोक्याथ ततो बभाषे रामः कथां कीर्त्तय शंकरस्य । तृप्तिर्न जाता मुनिवर्य शृण्वतो महेशमाहात्म्यमघौघनाशनम्
सूत्याने सांगितले - 'मग शंभूला पाहून राम म्हणाला, 'शंकराची कथा सांग. महेशाचे माहात्म्य ऐकताना पापांचा नाश करणाऱ्या या कथेत समाधान मिळत नाही.'
शंभुरुवाच- अथप्रश्नशेषस्योत्तरमीशभाषितं ते कीर्तयिष्यामि । अन्यायोपार्जितद्रव्यैरीश्वरं य उपासते ते व्यंगा जायंते
शंभू म्हणाले - 'आता मी तुला त्या प्रश्नाचे उत्तर सांगतो, जे ईश्वराने दिले होते: जे लोक अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने ईश्वराची पूजा करतात, त्यांना विकृती येते.'
तद्यथाकश्चिद्रूपको नाम राक्षसोऽन्यायार्जितेनद्रव्येण शंकरमाराध्य तेनैव द्रव्येण घंटामीश्वरप्रीतये कृतवान्
उदाहरणार्थ, रूपक नावाचा एक राक्षस होता. त्याने अन्यायाने मिळवलेल्या धनाने शंकराची पूजा केली आणि त्याच संपत्तीने ईश्वराच्या आनंदासाठी घंटा बनवली.
तस्य पुत्रः संपातिरिति ख्यातः चौर्य्यार्जितैः शंकरं पूजयामास
त्याचा मुलगा संपाती, ज्याचे नाव प्रसिद्ध होते, त्याने चोरून मिळवलेल्या संपत्तीने शंकराची पूजा केली.
तावुभावेकस्मिन्दिवसे मम्रतुः गतौ शिवलोकं वीरभद्रेण भाषितौ च
त्या दोघांचा एकाच दिवशी मृत्यू झाला आणि ते शंकराच्या लोकात गेले; तिथे वीरभद्राने त्यांच्याशी बोलले.
भो रूपक अन्यायार्जितेन द्रव्येण भवता पूजाकृता घंटादिकं च तेन भावेन व्यंगो भूत्वा चौरगणो भविष्यसि
रूपक, तू अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने पूजा केलीस, त्यात घंटा व इतर वस्तूंचाही समावेश होता. त्यामुळे, पुढे तुला विकृत रूप येईल आणि चोरांच्या टोळीत सामील व्हावं लागेल.
शिवपदवचनाद्व्यक्तं नामाश्रवणात् । श्रोत्रं तस्य स्वनेन ध्वस्तं भवति नो दर्शनमेतावतादेव त्वयेश्वरपूजा सम्यक्कृता
शिवाच्या वचनातून त्याचं नाव कानावर आलं म्हणून त्या आवाजामुळे त्याचं कान बधिर झालं, पण डोळ्यांना काहीच झालं नाही. त्यामुळे, तुझी देवपूजा योग्य प्रकारे पूर्ण झाली आहे.
अतो भक्तिश्च भविष्यति वीरभद्रस्त्वनशनं नामगणं क्वचिद्विचरंतमित्यादिदेश
म्हणून भक्ती उत्पन्न होईल आणि वीरभद्र आपल्या नावाच्या गटासोबत कुठेतरी उपाशी फिरत राहील, असं त्याने सांगितलं.
तौ च तथाभूतौ शिवलोकेऽतिष्ठताम्
ते दोघे असेच झाले आणि शिवाच्या लोकात राहू लागले.
शंभुरुवाच- अथोपहतद्रव्यपूजाकथां हनूमते महेशभाषितां कथयिष्यामि
शंभू म्हणाले – आता मी हनुमानाला अपवित्र संपत्तीने केलेल्या पूजेची कथा सांगतो, जी महेशाने सांगितली होती.
शृणु राघव प्रमथानां चरित्रमेकैकस्य कर्मविपाकं कथयिष्यामि
ऐक राघव, मी प्रत्येक प्रमथाच्या कृत्यांची आणि त्यांच्या कर्माच्या फळांची कथा सांगतो.
उपहतांगगणव्याख्याक्रियतामिति हनूमत्पृष्टः ।। । शिव उवाच २२० तदुपहतद्रव्यं ज्ञानतो य ईश्वरेऽपयिष्यति एतदुक्तं ज्ञानिनोऽत शृणुः
अपवित्र अंग असलेल्या गटाची व्याख्या सांगावी, असं हनुमानाने विचारलं. शिव म्हणाले –
एष सर्वांगस्वेदिलः सर्वकालं सर्वांगस्वेदिलः स्वेदार्द्र वसनः स्वेदसंपादिताल्पप्रवाहशरीरो नासाग्रनिपतितस्वेदबिंदुः स्पर्शायोग्यो दृश्यते
हा मनुष्य नेहमी संपूर्ण अंगाने घामेजलेला असतो, त्याचे कपडे नेहमी ओले असतात, घामामुळे त्याचे शरीर सुकलेलं असतं आणि नाकाच्या टोकावरून घामाचे थेंब पडतात; तो इतरांच्या स्पर्शासाठी अयोग्य दिसतो.