एवं करसहस्रं तु कृत्वा स विरराम ह । उवाच वचनं विप्रो देहि गण्डूषवारि मे । तर्पितोऽस्मि त्वया भद्रे न रामेण न सीतया
अशा प्रकारे हजार वेळा हातांनी संकेत केल्यावर तो थांबला आणि म्हणाला, 'अगं, मला तोंड धुवायला पाणी दे. मी तुझ्यामुळे तृप्त झालो आहे—राम किंवा सीतेमुळे नाही.'
शंभुरुवाच- रामेण सीतया दत्तं मया दत्तं हि यत्र च । इतः परं हि किं देयं पूर्णं वा त्वं वदस्व मे
शंभू म्हणाले, 'राम आणि सीतेने जे दिलं, आणि मी जे दिलं, ते सगळं दिलं गेलं आहे. आता आणखी काही द्यायचं राहिलं आहे का? काही उरलं असेल तर सांग.'
द्विज उवाच- तृप्तोऽस्मि न च मे देयमधिकं च करस्थितम् । विद्वन्नतः करगतं न पपात कथंचन
ब्राह्मण म्हणाला, 'मी तृप्त झालो आहे, आणि माझ्या हातात अजून काही द्यायचं उरलेलं नाही. ज्ञानी पुरुषा, माझ्या हातात जे होतं, ते काहीही पडलेलं नाही.'
निषण्णो हि चिरं दध्यौ कथं मे केवलः करः । भुक्त्यै कृतमिदं सर्वं नान्यस्मै कर्मणे मम
तो बराच वेळ बसून विचार करू लागला, 'माझा फक्त हात कसा काय उरला? हे सगळं जेवणासाठी केलं, दुसऱ्या कोणत्याही कामासाठी नाही.'
तस्मादन्यकृतेरेतत्सर्वं रिक्तं भविष्यति । इति निश्चित्य मनसा लिप्ताङ्गोऽतिथिराभवत्
म्हणून, दुसऱ्या कोणत्याही कामासाठी हे सगळं रिकामं होईल. असं मनाशी ठरवून, तो पाहुणा अन्नाने माखलेला झाला.
पश्यत्सु सर्वदेवेषु तदद्भुतमिवाभवत् । तृप्तानथ द्विजाञ्ज्ञात्वा राघवः परमार्थवित्
सर्व देव बघत असताना ते दृश्य अद्भुत वाटलं. ब्राह्मण तृप्त झाले आहेत हे ओळखून, परमार्थ जाणणारा राघव पुढे आला.
दर्वीकरोऽथ तृप्ताः स्थ इति पृष्ट्वा यथाविधि । तृप्ताः स्म इति विप्रेन्द्रा विकीर्यान्नं समन्त्रकम्
मग, हातात डाव घेऊन, त्याने नेहमीप्रमाणे विचारलं, 'तुम्ही तृप्त झाला का?' श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाले, 'आम्ही तृप्त झालो आहोत,' आणि मंत्र म्हणत अन्न विखुरलं.
पात्रस्य याम्याभिमुखः संनिधौ पिण्डमर्पयेत् । गण्डूषमपि विप्राणां तत्रैव परिकल्पयेत्
पात्र दक्षिणेकडे तोंड करून, त्यात पिंड अर्पण करावा, आणि तिथेच ब्राह्मणांसाठी तोंड धुण्याचं पाणीही ठेवावं.
उच्छिष्टपर्णपात्रेषु ते गण्डूषमकुर्वत । गृहान्तरे च ते विप्रा विविशुस्त्वतिथिं विना 5.117.
ते उरलेल्यांच्या पत्रावळींमध्ये तोंड धुतलं, आणि ते ब्राह्मण पाहुण्याशिवाय दुसऱ्या घरात गेले.
आहातिथिर्बहिः कार्यं मयाऽचमनं विट्पते । उत्थातुं नैव शक्नोमि करं मे देहि राघव
पाहुणा म्हणाला, 'विठ्ठल, आचमन बाहेर करावं लागतं. मला उठता येत नाही; राघवा, मला तुझा हात दे.'
अथ रामः करं प्रादान्नोत्थितस्तु द्विजोत्तमः । हनूमानथ चाप्यस्य दत्तवान्बलवत्करम्
मग रामाने आपला हात दिला आणि तो श्रेष्ठ ब्राह्मण उठला. हनुमानानेही आपला बळकट हात दिला.
इतरेण गृहीत्वा तु करेण द्विजपुंगवम् । आचकर्ष कपीन्द्रस्तु द्विजः साक्रोशमुक्तवान्
मग वानरराजाने दुसऱ्या हाताने त्या ब्राह्मणाचा हात धरून त्याला ओढलं, आणि ब्राह्मण मोठ्याने ओरडला.
द्विज उवाच- छिद्यते मे करो व्यक्तमुत्थापय ततोऽन्यतः । लांगूलेन सपीठं तमावृत्याऽमस्तकं बलात्
ब्राह्मण म्हणाला, 'माझा हात तुटतोय असं स्पष्ट वाटतंय; दुसऱ्या काही गोष्टीने मला उचल.' मग हनुमानाने आपली शेपटी पाठीसकट त्याच्या डोक्यापर्यंत गुंडाळली आणि जोरात उचललं.
अथाधावत्ततः पृथ्वीं द्विजस्तु न चचाल ह । अथ वानरवीरस्तु पद्भ्यां च कृन्ततां महीम्
मग तो ब्राह्मण जमिनीवर धावला, पण हलला नाही. मग त्या शूर वानराने आपल्या पायांनी जमीन फाडली.
पादौ विन्यस्य सुदृढौ द्विजमूर्धानमाक्षिपत् । विशीर्णमभवद्वेश्म द्विजाः सर्वे बहिस्तथा
पाय घट्ट रोवून, त्याने ब्राह्मणाचं डोकं वर उचललं; घर तुटून गेलं आणि सगळे ब्राह्मण बाहेर आले.
सह वृद्धद्विजः सोऽथ हनूमान्बहिरभ्यगात् । पीठे च स्थापयामास ब्राह्मणं स्थविरं कृशम्
मग हनुमान त्या वृद्ध ब्राह्मणासोबत बाहेर आला, आणि त्या कृश, वृद्ध ब्राह्मणाला आसनावर बसवलं.
द्विजाय जलमादाय जाम्बवान्मृण्मये घटे । आह स्वच्छं जलं विप्र त्वयाऽदेयं सभाजनम्
जांबवंताने ब्राह्मणासाठी मातीच्या घड्यात पाणी आणलं आणि म्हणाला, 'ब्राह्मणा, हे स्वच्छ पाणी आणि भांडे तुझ्यासाठी आहे.'
सीता प्रक्षालयेदङ्गं लक्ष्मणो जलदो भवेत् । जाम्बवानाह तं रामं ब्राह्मणोक्तमशेषतः
सीतेने त्याचे अंग धुवावं, लक्ष्मणाने पाणी द्यावं. जांबवंताने रामाला ब्राह्मणाचं सांगितलेलं सगळं सांगितलं.
द्विजप्रक्षालने रामो व्यादिदेशानुजं प्रियाम् । सौमित्रिर्जलमादाय द्विजाङ्गक्षालने तथा
रामाने ब्राह्मणांचे पाय धुतले आणि आपल्या प्रिय भावाला, जो शिकाऱ्यांच्या प्रदेशातून आलेला होता, त्याला सांगितले. सौमित्रानेही ब्राह्मणांच्या अंग धुण्यासाठी पाणी आणले.
प्राक्षालयदशेषाङ्गं प्रतिमामिव भूभुजः । अथ रामोपदेशेन चक्रतुस्तौ तथैव च
राजांनी जणू काही मूर्तीच स्वच्छ करत आहेत अशा प्रकारे सर्व अंग धुतली. मग रामाच्या सांगण्यावरून दोघांनीही तसेच केले.
अथातिथिः स्वगण्डूषं सीतावक्त्रे व्यमुञ्चत । सालंकाराऽम्बुभिर्व्याप्ता प्राक्षालयदथो सती
मग पाहुण्याने आपले तोंड धुतलेले पाणी सीतेच्या तोंडात टाकले. पाण्याने ओले आणि अलंकारांनी सजलेली ती सती मग स्वतःला धुवू लागली.
श्लेष्मलालासुप्रचुरं मुखं विप्रस्य सा सती । प्रममार्ज पुनः क्षाल्य नासा श्लेष्माणमत्यजत्
त्या सतीने ब्राह्मणाच्या तोंडात भरपूर कफ आणि लाळ असतानाही ते नीट पुसले. पुन्हा धुवून त्याच्या नाकातील कफही काढून टाकला.
आचामयित्वा सौमित्रिरुत्तिष्ठेत्यब्रवीद्द्विजम् । द्विजो न शक्यमित्याह हनूमानप्यथाऽगतः
सौमित्राने विधी करून ब्राह्मणाला 'उठा' असे सांगितले. ब्राह्मण म्हणाला, 'माझ्याने शक्य नाही,' आणि तेव्हा हनुमान तिथे आला.
अतिथिः प्राह तं विप्रः पीडितोऽहं हनूमता । गृहीत्वोद्धरता पूर्वं पातितो वानरेण च
ब्राह्मण पाहुण्याने हनुमानाला सांगितले, 'माझे हाल झाले आहेत; आधी जेव्हा तू मला उचललेस, तेव्हा तू मला खाली पाडलेस.'
जांबवानथ तं प्राह लोमांगं मम वै मृदु । मयाथ ध्रियसे विप्र न च पीडा भविष्यति
मग जांबवंत म्हणाला, 'माझे अंग मऊ आहे; मी तुला उचलले तर तुला काही त्रास होणार नाही, ब्राह्मण.'
इत्युक्त्वा जांबवान्विप्रं दोर्भ्यामालंब्य चोद्धरत् । द्विजप्रांतमथादाय स्थापयामास तं मुनिम्
असे म्हणून जांबवंताने ब्राह्मणाला आपल्या हातांनी उचलले आणि त्याला काठावर नेऊन बसवले.
अथ रामो द्विजेंद्राणां प्रदक्षिणमवर्तत । दत्ताशीरपि विपेंद्रैर्दत्वा तांबूलमग्रतः
मग रामाने ब्राह्मणश्रेष्ठांची प्रदक्षिणा केली. ब्राह्मणांनी आशीर्वाद दिले आणि समोर तांबूल दिले.
पादावलंबकृद्रामो भ्रातृभिः सह चाब्रवीत् । अयि सीतेऽतिथेरस्य त्वया न क्षालितं वपुः
रामाने आपल्या भावांसह आधार घेत म्हणाले, 'सीते, तू पाहुण्याचे शरीर अजून धुतले नाहीस.'
जंघायुगेऽतिथेरस्य मलं चास्यं मलान्वितम् । सम्यक्प्रक्षालय मुखं द्विजो न सहते मलम्
पाहुण्याच्या पायांवर आणि तोंडावर अजूनही मळ आहे; त्याचे तोंड नीट धुऊन काढ, कारण ब्राह्मण मळ सहन करू शकत नाही.
सीतोवाच- अथ प्रक्षालितं सम्यगिदानीं निर्गतं पुनः । राम उवाच- पुनः प्रक्षालय मलं दोषः स्यादन्यथा मम
सीता म्हणाली: 'आता नीट धुतले आहे आणि मळ निघून गेला आहे.' राम म्हणाले: 'पुन्हा मळ धुऊन काढ, नाहीतर माझी चूक ठरेल.'