त्यजाविवेकतां सर्प नरकक्लेशदायिनीम् । आवां संखाद्य भवतो भविष्यति सुखं कियत्
'अज्ञान सोड, सर्पा, जे नरकाचे दुःख देते; आम्हाला खाल्ल्याने तुला कितीसा आनंद मिळणार?'
आवयोर्हृदये विष्णुस्तवापि हृदये हरिः । अतएव त्वया सार्द्धं शत्रुता का भुजंगम
'आमच्या हृदयात विष्णू आहे आणि तुझ्या हृदयातही हरि आहे; मग आपल्यात वैर कशाचे, सर्पा?'
प्राणिहिंसा न कर्तव्या कदापि च विचक्षणैः । क्रियतेऽपि च तद्धिंसां विदधाति स्वयं विधिः
'शहाण्यांनी कधीही प्राण्यांना त्रास देऊ नये; आणि जरी तसा त्रास झाला, तरी तो विधिलाच कारणीभूत असतो.'
आयुः पुत्राश्च दाराश्च संपदश्च यशांसि च । हिंसां दत्वा मनुष्याणां हरेद्दुष्टो विधिः स्वयम्
'आयुष्य, मुले, पत्नी, संपत्ती आणि कीर्ती— हे सर्व विधी स्वतःच हिंसा करणाऱ्यांकडून हिरावून घेतो.'
किं जपैः किं तपोभिर्वा किं दानैः किमु चाध्वरैः । हिंसेति वर्णद्वितयं यस्यास्ति हृदये सदा
'ज्याच्या मनात नेहमी 'हिंसा' हे दोन अक्षरं असतात, त्याला जप, तप, दान किंवा यज्ञाचा काय उपयोग?'
यः प्राणिहिंसको मर्त्यः स एव हरिहिंसकः । सर्वप्राणिशरीरस्थो भगवान्कमलापतिः
'जो माणूस प्राण्यांना त्रास देतो, तो प्रत्यक्षात हरिलाच त्रास देतो, कारण लक्ष्मीपती सर्व प्राण्यांच्या देहात वास करतो.'
आत्मानं बहुधा सृष्ट्वा भगवान्भूतभावनः । संसारकौतुकागारे क्रीडेच्छिशुरिव स्वयम्
'भगवान अनेक रूपांनी स्वतःची निर्मिती करून, या संसाररूपी रंगभूमीवर स्वतःच्या इच्छेने लहान मुलासारखा खेळतो.'
शरीरिणः शरीरं हि निलयः परमात्मनः । परमात्मा स्वयं विष्णुरतो हिंसां विवर्जयेत्
'प्राण्यांचे शरीर हेच परमात्म्याचे निवासस्थान आहे; आणि परमात्मा म्हणजे विष्णूच आहे, म्हणून हिंसा टाळावी.'
परप्राणविनाशेन चात्मतुष्टिर्विधीयते
इतरांच्या प्राणाचा नाश करूनच स्वतःला थोडा आनंद मिळतो.
क्षणं स्यादात्मनस्तुष्टिरन्यस्य प्राणसंक्षयः । चरित्रमेतल्लोकानामत्यद्भुतमिव क्षितौ
दुसऱ्याचा प्राण घेतल्याने क्षणभर स्वतःला समाधान मिळू शकते; पण पृथ्वीवरील लोकांचे असे वर्तन खरंच आश्चर्यकारक आहे.
आत्मतृप्तिं प्रकुर्वंति परं हत्वातियत्नतः । धीमान्नात्मपरिज्ञानं कदाचित्कुरुते नहि
इतरांना मारून, मोठ्या कष्टाने स्वतःचं समाधान शोधणारे, खरे आत्मज्ञान किंवा दुसऱ्यांचं ज्ञान कधीच मिळवत नाहीत.
अहं विष्णुरसौविष्णुरिति चेतसि भावयेत् । परदुःखेन यो दुःखी सुखी यश्च परश्रिया
मनात असं विचारावं की, 'मी विष्णू आहे, तोही विष्णू आहे.' ज्याला दुसऱ्याच्या दुःखाने दुःख होतं आणि दुसऱ्याच्या सुखाने आनंद मिळतो—
संसारेऽस्मिन्स विज्ञेयः साक्षादेव हरिः स्वयम् । धिगस्तु तत्सुखं नॄणां मोहवंचितचेतसाम्
या जगात असा माणूस प्रत्यक्ष हरिच समजावा; पण ज्यांचं मन अज्ञानाने फसवलं गेलं आहे, त्यांच्या सुखाला खरंतर लाज वाटली पाहिजे.
परहिंसाविधानेन सुखं यत्स्याद्भुजंगम । सुखानि वापि दुःखानि दीयंते यानि जंतवे
इतरांना त्रास देऊन मिळणारं सुख, अरे सर्पा, किंवा जिवांना दिलेली सुख-दुःख—
अचिरेणैव तानि स्म लभंते भुवि मानवाः । तस्माद्धिंसां परित्यज्य भुजंगम सुखी भव
हे सर्व माणसं या पृथ्वीवर फार लवकर मिळवतात; म्हणून हिंसा सोडून, अरे सर्पा, तू सुखी हो.
त्वयि प्रसन्ने गच्छावः पारं दुःखमहोदधेः । सर्प उवाच- यदा स्यात्परहिंसायां नूनं मे नातिपातकम्
तू प्रसन्न असलास तर आम्ही या दुःखाच्या महासागरातून पार जाऊ; सर्प म्हणाला— जर इतरांना त्रास देणं माझ्यासाठी फार मोठं पाप नसेल—
तदा कथमहो सृष्टै वेधसा भक्ष्यभक्षकौ । परहिंसा न कर्तव्या सत्यमेतत्त्वयोदितम्
मग मग विधात्याने खाणारा आणि खाल्ला जाणारा असे का निर्माण केले? इतरांना त्रास देऊ नये, हे खरंच तू सांगितलेस.
किंतु सर्वेषु भक्ष्येषु हिंसा संभाव्यते नहि । नारायणो विश्वरूपः सत्यमेतन्न संशयः
पण सर्व खाण्याच्या गोष्टींमध्ये हिंसा असतेच असं नाही; नारायण हा सर्वत्र आहे, हे खरेच, यात शंका नाही.
भक्ष्यभक्षकसंयुक्तं स्वयमेव ससर्ज ह । सृजति स्वयमात्मानमात्मानं रक्षति स्वयम्
त्याने स्वतःच खाणारा आणि खाल्ला जाणारा एकत्र निर्माण केला; तो स्वतःच स्वतःला निर्माण करतो आणि स्वतःच स्वतःचं रक्षण करतो.
आत्मानं स्वयमेवात्ति सृष्टिरेवंविधा हरेः । शक्तोऽहं किं युवां हंतुं कालरूपी स्वयं विधिः
तो स्वतःच स्वतःला खातो; हरिची सृष्टी अशीच आहे. मी सक्षम आहे—पण तुम्हाला मारायला मी काय करू शकतो? काळच विधीच्या रूपात सर्व घडवतो.
संप्रति प्रेषयामास कार्येस्मिन्मां स्वयं हरिः । युवां ससर्ज यो देवो यश्च रक्षति वां सदा
आता हरिनेच मला या कार्यासाठी पाठवलं आहे; ज्याने तुम्हा दोघांना निर्माण केलं, तो देव नेहमीच तुमचं रक्षण करतो.
कालरूपी स एवाद्य हंति हेतुं विधाय माम् । व्यास उवाच-। ततस्तेन भुजंगेन भक्षितौ तौ च दंपती
तोच काळरूप असलेला देव मला कारण करून आता मारतो; व्यास म्हणतो— मग त्या सर्पाने त्या दोघा पती-पत्नीला खाल्लं.
गङ्गा गंगेति जल्पंतौ महत्या क्षुधया पथि । जाह्नवीतीरयात्रायां पादेपादे जनाविमौ
'गंगा! गंगा!' असं म्हणत, मोठ्या भुकेने व्याकुळ होऊन, या दोघांनी मार्गावर भटकंती केली; जाह्नवीच्या तीरयात्रेत हे दोघं—
अश्वमेधाख्य यज्ञानां प्राप्तवंतौ महाफलम् । तस्मादेनौ महात्मानौ बह्वश्वमेधधारिणौ
अश्वमेध नावाच्या यज्ञाचं मोठं फळ मिळवलं; म्हणून हे दोन महात्मे अनेक अश्वमेध यज्ञ करणारे ठरले.
एतयोः सदृशो नास्ति शतक्रतुरहं यतः । निजाधिकारेणैवान्यमवलंब्य पुरंदरः
या दोघांसारखा कोणीच नाही, कारण मीच इंद्र आहे; पुरंदराने स्वतःच्या अधिकाराने दुसऱ्यावर आधार घेतला.
अर्घ्यहस्तः पादचारी वृतो देवैः समाययौ । अथ रम्भोर्वशी चैव सुंदर्योऽन्याश्च हर्षिताः
अर्घ्य घेऊन, पायी चालत, देवांच्या वेढ्यात तो आला; मग रंभा, उर्वशी आणि इतर सुंदर, आनंदी स्त्रिया—
अन्योन्यं कथयामासुर्निजयौवनगर्विताः । अयं पुण्यात्मनां श्रेष्ठो रसज्ञोऽत्यंतसुन्दरः
स्वतःच्या तारुण्याचा अभिमान बाळगून त्या एकमेकींशी बोलू लागल्या; 'हा पुण्यवानांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आनंद जाणणारा आणि अतिशय देखणा आहे.'
आयातोऽमुं करिष्यामि स्ववशं सेवितैः स्वकैः । काचित्कांचिद्वदत्येतज्जानामि सकलां कलाम्
'हा आला आहे; मी माझ्या कलांनी आणि सेविकांनी याला आपल्या वश करीन.' एकी दुसरीला म्हणते, 'माझ्या सर्व कला मला पूर्णपणे माहित आहेत.'
अतएव भविष्यामि कांताहमस्य भूपतेः । काचित्कांचिदिति ब्रूयात्ते शक्रोपि वशो मम
म्हणून मी या राजाची प्रियतमा होईन; तो म्हणो 'ही की ती', अगदी इंद्रसुद्धा माझ्या अधीन आहे.
किमत्र चित्रं वशगो भूपालोऽयं भविष्यति
यात काय विशेष आहे, हा राजा माझ्या इच्छेप्रमाणे वागणारच.