पितॄणां च ततो दद्याद्दद्यादतिथये ततः । देवताभ्य इति मुखानुच्चार्याऽपोशनं ददेत्
मग पितरांना अर्पण करावं, त्यानंतर अतिथीला द्यावं; 'देवतांना' असं म्हणून तोंड धुण्यासाठी पाणी द्यावं.
त्रिर्जपित्वा तु गायत्रीमुपवीती पुरोमुखः । प्राचीनावीतवान्ब्रूयान्मधुत्रयमतः परम्
तीनदा गायत्री मंत्र म्हणून, उजव्या खांद्यावर यज्ञोपवीत घेऊन पूर्वेकडे तोंड करून, मग डाव्या खांद्यावर घेऊन मधुत्रय मंत्र म्हणावेत.
भुञ्जध्वमिति तानुक्त्वा भुञ्जानेषु द्विजातिषु । रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भक्ष्यभोज्यादि दापयन्
त्यांना 'खाण्यास सुरुवात करा' असे सांगून, ज्या क्षणी त्या द्विजांनी जेवायला सुरुवात केली, त्यावेळी रक्षण करणारे मंत्र म्हणवून, त्यांना सर्व प्रकारचे जेवण व खाण्याचे पदार्थ दिले.
एतस्मिन्नन्तरे विप्रो योऽतिथिस्तदिदं तथा । कृतवान्महदाश्चर्यं तद्वदामि समासतः
इतक्यात, हे राम, एक ब्राह्मण अतिथी तेथे आला आणि त्याने एक अद्भुत असा मोठा प्रकार केला, तो मी तुला थोडक्यात सांगतो.
पात्रस्थितमशेषं च ग्रासेनैकेन चाग्रसत् । प्राणाहुतीनां पर्याप्तं दीयतामिति चाब्रवीत्
त्याने भांड्यातील सर्व काही एकाच घासात खाल्ले आणि म्हणाला, 'माझ्या प्राणहोमासाठी पुरेसे दान द्या.'
एतावद्दातुमशक्तः कथं श्राद्धक्रियोद्यतः । ममैकस्य प्रदाने त्वमशक्तो राम किं वृथा
एवढेही देता येत नाही, तर श्राद्ध करण्याची तयारी कशी केलीस? माझ्यासारख्या एकालाही देऊ शकत नाहीस, मग उगाच कशाला हे करतोस, हे राम?
बहूनां भोजनं दातुमुद्युक्तो राम किं वृथा । सहसा कृतकर्माणि न समाप्तिं प्रयान्ति च
अनेकांना जेवण देण्याचा प्रयत्न कशाला करतोस, हे राम, जर ते शक्यच नाही? घाईघाईने केलेली कामे कधीच पूर्ण होत नाहीत.
त्वया कृतमशेषाणां नालं प्राणाहुतिर्मम । कथं मे दीयते भुक्तिः कथमेषां तथा वद
तू जे दिलेस ते माझ्या सर्व प्राणहोमांसाठी पुरेसे नाही; मग माझे जेवण कसे होईल, आणि यांच्यासाठी कसे? हे मला सांग.
रामस्तमब्रवीद्वीरो भुंक्ष्व त्वं हि यथासुखम् । इत्युदीर्य निरीक्ष्यास्य कर्म तत्परमाद्भुतम्
रामाने त्या ब्राह्मणाला सांगितले, 'तुला हवे तसे जेव.' असे म्हणून त्याच्या कृतीकडे पाहताना राम फारच आश्चर्यचकित झाला.
अथ शंभुं समाहूय प्राह त्वं परिवेषय । त्वं पिता पार्वती माता शिवा देवीति मे मतिः
मग रामाने शंभूला हाक मारून सांगितले, 'तू जेवण वाढ.' माझ्या दृष्टीने तूच वडील, पार्वती माझी आई, आणि शिवा देवी हाच माझा विश्वास आहे.'
अन्नपूर्णेश्वरी देवी भवान्येवेति मे मतिः । सा शांभवी वचः प्राह तत्पर्याप्तं ददाम्यहम्
'तूच अन्नपूर्णेश्वरी देवी आहेस—माझा असा ठाम विश्वास आहे.' शांभवी म्हणाली, 'मी पुरेसे अन्न देईन.'
अथोमा कांस्यमादाय भिस्सापूर्णमलंकृतम् । स्वर्णदर्व्या समादाय पायसं गन्धकान्तिमत्
मग उमाने एक सुंदर कांस्याचे भांडे घेतले, ते तांदळाने भरलेले आणि सजवलेले होते. सोन्याच्या करंड्याने तिने सुवासिक, चमकदार पायस वाढायला सुरुवात केली.
अस्याक्षयमिदं भूयादिति प्रादात्तु पायसम् । द्विजस्य दक्षिणे हस्ते साऽददात्सत्कृतं मुदा
'हे अन्न कधीच संपू नये,' असे म्हणत तिने तो पायस ब्राह्मणाच्या उजव्या हातात आदराने आणि आनंदाने दिला.
सशिरः कम्पमानस्तु ऊर्ध्वदृष्टिरथाभवत् । प्रसारितकरश्चाऽसीद्गृहीत्वा पायसं करे
तो ब्राह्मण डोकं हलवत, वर पाहत, हात पुढे करून तो पायस आपल्या तळहातात घेत होता.
दीयतां पायसं स्वादु सुष्ठु पक्वमिदं तु किम् । शंभुपत्नी बभाषे तं करे भुंक्ष्व ततो ददे
'गोड, छान शिजवलेला पायस द्या—हे काय?' असे शंभूच्या पत्नीने त्याला विचारले. 'तू आधी हातातला खा, मग मी पुन्हा देईन,' असे तिने सांगितले.
अभक्षयत्ततो विप्रः पुनः करतले स्थितम् । तदक्षयमथ ज्ञात्वा प्रासारयदथेतरम्
मग त्या ब्राह्मणाने तो पायस खाल्ला, आणि पुन्हा तो त्याच्या हातात दिसू लागला. हे अन्न कधीच संपत नाही हे त्याच्या लक्षात आले, म्हणून त्याने दुसरा हातही पुढे केला.
तस्मिन्करतले देवी पायसं दत्तवत्युत । अन्येषामपि विप्राणां पक्वाक्षय्यमदात्सती
त्या दुसऱ्या हातातही देवीने पायस दिला; आणि इतर ब्राह्मणांनाही तिने शिजवलेले, कधीही न संपणारे अन्न दिले.
अथ पाणिद्वयगतं विज्ञायाक्षय्यपायसम् । दृष्ट्वा करान्तरमथो प्रासारयत स द्विजः
दोन्ही हातात कधीही न संपणारा पायस आहे हे कळल्यावर, त्या ब्राह्मणाने पुन्हा पुन्हा हात पुढे केले.
उवाचान्नं प्रदातव्यं ससूपघृतमुत्तमम् । शिवादेवी तथा प्रादादक्षय्यं शंभुवल्लभा
'अन्न द्यावे, त्यात उत्तम सूप आणि तूपही असावे,' असे त्याने सांगितले. तेव्हा शंभूची प्रिय शिवा देवी, कधीही न संपणारे अन्न देऊ लागली.
यद्यत्प्रादात्तदा साध्वी सर्वमेव तदक्षयम् । करान्तरमथोसृष्टं परिपूर्णं पुनःपुनः
ती पुण्यवती देवी जे काही देई, ते सर्व कधीच संपत नसे; हातात ठेवले की ते पुन्हा पुन्हा भरून येई.
एवं करसहस्रं तु कृत्वा स विरराम ह । उवाच वचनं विप्रो देहि गण्डूषवारि मे । तर्पितोऽस्मि त्वया भद्रे न रामेण न सीतया
अशा प्रकारे हजार वेळा हातांनी संकेत केल्यावर तो थांबला आणि म्हणाला, 'अगं, मला तोंड धुवायला पाणी दे. मी तुझ्यामुळे तृप्त झालो आहे—राम किंवा सीतेमुळे नाही.'
शंभुरुवाच- रामेण सीतया दत्तं मया दत्तं हि यत्र च । इतः परं हि किं देयं पूर्णं वा त्वं वदस्व मे
शंभू म्हणाले, 'राम आणि सीतेने जे दिलं, आणि मी जे दिलं, ते सगळं दिलं गेलं आहे. आता आणखी काही द्यायचं राहिलं आहे का? काही उरलं असेल तर सांग.'
द्विज उवाच- तृप्तोऽस्मि न च मे देयमधिकं च करस्थितम् । विद्वन्नतः करगतं न पपात कथंचन
ब्राह्मण म्हणाला, 'मी तृप्त झालो आहे, आणि माझ्या हातात अजून काही द्यायचं उरलेलं नाही. ज्ञानी पुरुषा, माझ्या हातात जे होतं, ते काहीही पडलेलं नाही.'
निषण्णो हि चिरं दध्यौ कथं मे केवलः करः । भुक्त्यै कृतमिदं सर्वं नान्यस्मै कर्मणे मम
तो बराच वेळ बसून विचार करू लागला, 'माझा फक्त हात कसा काय उरला? हे सगळं जेवणासाठी केलं, दुसऱ्या कोणत्याही कामासाठी नाही.'
तस्मादन्यकृतेरेतत्सर्वं रिक्तं भविष्यति । इति निश्चित्य मनसा लिप्ताङ्गोऽतिथिराभवत्
म्हणून, दुसऱ्या कोणत्याही कामासाठी हे सगळं रिकामं होईल. असं मनाशी ठरवून, तो पाहुणा अन्नाने माखलेला झाला.
पश्यत्सु सर्वदेवेषु तदद्भुतमिवाभवत् । तृप्तानथ द्विजाञ्ज्ञात्वा राघवः परमार्थवित्
सर्व देव बघत असताना ते दृश्य अद्भुत वाटलं. ब्राह्मण तृप्त झाले आहेत हे ओळखून, परमार्थ जाणणारा राघव पुढे आला.
दर्वीकरोऽथ तृप्ताः स्थ इति पृष्ट्वा यथाविधि । तृप्ताः स्म इति विप्रेन्द्रा विकीर्यान्नं समन्त्रकम्
मग, हातात डाव घेऊन, त्याने नेहमीप्रमाणे विचारलं, 'तुम्ही तृप्त झाला का?' श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाले, 'आम्ही तृप्त झालो आहोत,' आणि मंत्र म्हणत अन्न विखुरलं.
पात्रस्य याम्याभिमुखः संनिधौ पिण्डमर्पयेत् । गण्डूषमपि विप्राणां तत्रैव परिकल्पयेत्
पात्र दक्षिणेकडे तोंड करून, त्यात पिंड अर्पण करावा, आणि तिथेच ब्राह्मणांसाठी तोंड धुण्याचं पाणीही ठेवावं.
उच्छिष्टपर्णपात्रेषु ते गण्डूषमकुर्वत । गृहान्तरे च ते विप्रा विविशुस्त्वतिथिं विना 5.117.
ते उरलेल्यांच्या पत्रावळींमध्ये तोंड धुतलं, आणि ते ब्राह्मण पाहुण्याशिवाय दुसऱ्या घरात गेले.
आहातिथिर्बहिः कार्यं मयाऽचमनं विट्पते । उत्थातुं नैव शक्नोमि करं मे देहि राघव
पाहुणा म्हणाला, 'विठ्ठल, आचमन बाहेर करावं लागतं. मला उठता येत नाही; राघवा, मला तुझा हात दे.'