यमायाङ्गिरसे पितृमते स्वधा नम इति । द्वितीयामाहुतिं हुत्वा चाभिघार्याक्षतं ततः
यानंतर, 'यम, अंगिरस आणि पितृमातेला स्वधा नम:' म्हणत दुसरी आहुती द्यावी; मग अभिघार करून अक्षता अर्पण करावी.
अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमस्ततः परम् । हुत्वाऽपसव्यं कृत्वा तु परिविष्य द्विजान्व्रजेत्
'अग्नि काव्यवाहनाला स्वधा नम:' म्हणत अर्पण करावं; नंतर डाव्या खांद्यावर यज्ञोपवीत घेऊन, भोजन वाढून ब्राह्मणांकडे जावं.
मेक्षणेन ततोऽभीक्ष्णं पातयेत्पितृपात्रके । पिण्डपात्रमतः शेषं दर्वीप्रक्षालनं ततः
मेक्शनाने वारंवार पाणी शिंपडून पितरांच्या भांड्यात ओतावं; उरलेलं पिंडाच्या भांड्यात ठेवावं आणि मग डाव धुवावा.
मेक्षणस्याग्निनिक्षेपं ततः पात्राण्युपस्तरेत् । पात्रदक्षिणभागे तु दद्यादन्नमनन्तरम्
मेक्शनाचं अग्नीत विसर्जन करून, भांडी मांडावीत; मग भांड्याच्या उजव्या बाजूला लगेच जेवण ठेवावं.
भक्ष्याणि भोज्यशाकानि सर्वाण्येव स दत्तवान् । अथातिथिर्महावृद्धो वीक्षमाणस्ततस्ततः
भक्षणासाठी, जेवणासाठी आणि सर्व प्रकारच्या भाज्या द्याव्यात; त्यानंतर, आदरणीय वयोवृद्ध अतिथी सर्वत्र पाहू लागतो.
उवाच राघवं शान्तं शीघ्रमेव नमस्कुरु । बुभुक्षा वर्ततेऽस्माकं भोक्ष्येऽहं वा तवाऽज्ञया
तो शांत असलेल्या राघवाला म्हणाला, 'लवकर नमस्कार कर, आम्हाला भूक लागली आहे; तुझ्या आज्ञेने किंवा तुझ्या इच्छेने मी जेवतो.'
रामो बभाषे वचनं विलम्बय क्षणं मुने । देवताः पितरो मङ्क्षु नमस्यन्तेऽधुना मया
राम म्हणाला, 'मुनिवर, थोडा वेळ थांबा; मी सध्या देवता आणि पितरांची पूजा करत आहे.'
इत्युक्त्वा राघवः प्रादादन्नं पात्रगतं तदा । प्राक्सौम्याग्रान्कुशान्दैवे प्रतीचीदक्षिणाग्रकान्
असं म्हणून, राघवाने भांड्यातील अन्न अर्पण केलं; देवांसाठी कुशांची टोकं पूर्वेकडे, पितरांसाठी दक्षिणेकडे ठेवली.
पित्र्ये पवित्रे ये दर्भा यवानथ तिलानपि । अन्नप्रदानं कुर्वन्ति पृथिवी इति मन्त्रतः
पितृकार्याच्या वेळी, पवित्र कुशा, ज्वारी आणि तीळ वापरतात; 'पृथ्वी' हा मंत्र म्हणून अन्न अर्पण करतात.
इदं विष्णुरिति स्पृष्टमङ्गुष्ठेन द्विजस्य तु । देवेभ्यः प्रथमं दद्याद्ये देवा इति वै पठन्
अंगठ्याने स्पर्श करून, द्विज 'हे विष्णु' असा मंत्र म्हणतो; प्रथम देवांना 'हे देव' म्हणून अर्पण करावं.
पितॄणां च ततो दद्याद्दद्यादतिथये ततः । देवताभ्य इति मुखानुच्चार्याऽपोशनं ददेत्
मग पितरांना अर्पण करावं, त्यानंतर अतिथीला द्यावं; 'देवतांना' असं म्हणून तोंड धुण्यासाठी पाणी द्यावं.
त्रिर्जपित्वा तु गायत्रीमुपवीती पुरोमुखः । प्राचीनावीतवान्ब्रूयान्मधुत्रयमतः परम्
तीनदा गायत्री मंत्र म्हणून, उजव्या खांद्यावर यज्ञोपवीत घेऊन पूर्वेकडे तोंड करून, मग डाव्या खांद्यावर घेऊन मधुत्रय मंत्र म्हणावेत.
भुञ्जध्वमिति तानुक्त्वा भुञ्जानेषु द्विजातिषु । रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भक्ष्यभोज्यादि दापयन्
त्यांना 'खाण्यास सुरुवात करा' असे सांगून, ज्या क्षणी त्या द्विजांनी जेवायला सुरुवात केली, त्यावेळी रक्षण करणारे मंत्र म्हणवून, त्यांना सर्व प्रकारचे जेवण व खाण्याचे पदार्थ दिले.
एतस्मिन्नन्तरे विप्रो योऽतिथिस्तदिदं तथा । कृतवान्महदाश्चर्यं तद्वदामि समासतः
इतक्यात, हे राम, एक ब्राह्मण अतिथी तेथे आला आणि त्याने एक अद्भुत असा मोठा प्रकार केला, तो मी तुला थोडक्यात सांगतो.
पात्रस्थितमशेषं च ग्रासेनैकेन चाग्रसत् । प्राणाहुतीनां पर्याप्तं दीयतामिति चाब्रवीत्
त्याने भांड्यातील सर्व काही एकाच घासात खाल्ले आणि म्हणाला, 'माझ्या प्राणहोमासाठी पुरेसे दान द्या.'
एतावद्दातुमशक्तः कथं श्राद्धक्रियोद्यतः । ममैकस्य प्रदाने त्वमशक्तो राम किं वृथा
एवढेही देता येत नाही, तर श्राद्ध करण्याची तयारी कशी केलीस? माझ्यासारख्या एकालाही देऊ शकत नाहीस, मग उगाच कशाला हे करतोस, हे राम?
बहूनां भोजनं दातुमुद्युक्तो राम किं वृथा । सहसा कृतकर्माणि न समाप्तिं प्रयान्ति च
अनेकांना जेवण देण्याचा प्रयत्न कशाला करतोस, हे राम, जर ते शक्यच नाही? घाईघाईने केलेली कामे कधीच पूर्ण होत नाहीत.
त्वया कृतमशेषाणां नालं प्राणाहुतिर्मम । कथं मे दीयते भुक्तिः कथमेषां तथा वद
तू जे दिलेस ते माझ्या सर्व प्राणहोमांसाठी पुरेसे नाही; मग माझे जेवण कसे होईल, आणि यांच्यासाठी कसे? हे मला सांग.
रामस्तमब्रवीद्वीरो भुंक्ष्व त्वं हि यथासुखम् । इत्युदीर्य निरीक्ष्यास्य कर्म तत्परमाद्भुतम्
रामाने त्या ब्राह्मणाला सांगितले, 'तुला हवे तसे जेव.' असे म्हणून त्याच्या कृतीकडे पाहताना राम फारच आश्चर्यचकित झाला.
अथ शंभुं समाहूय प्राह त्वं परिवेषय । त्वं पिता पार्वती माता शिवा देवीति मे मतिः
मग रामाने शंभूला हाक मारून सांगितले, 'तू जेवण वाढ.' माझ्या दृष्टीने तूच वडील, पार्वती माझी आई, आणि शिवा देवी हाच माझा विश्वास आहे.'
अन्नपूर्णेश्वरी देवी भवान्येवेति मे मतिः । सा शांभवी वचः प्राह तत्पर्याप्तं ददाम्यहम्
'तूच अन्नपूर्णेश्वरी देवी आहेस—माझा असा ठाम विश्वास आहे.' शांभवी म्हणाली, 'मी पुरेसे अन्न देईन.'
अथोमा कांस्यमादाय भिस्सापूर्णमलंकृतम् । स्वर्णदर्व्या समादाय पायसं गन्धकान्तिमत्
मग उमाने एक सुंदर कांस्याचे भांडे घेतले, ते तांदळाने भरलेले आणि सजवलेले होते. सोन्याच्या करंड्याने तिने सुवासिक, चमकदार पायस वाढायला सुरुवात केली.
अस्याक्षयमिदं भूयादिति प्रादात्तु पायसम् । द्विजस्य दक्षिणे हस्ते साऽददात्सत्कृतं मुदा
'हे अन्न कधीच संपू नये,' असे म्हणत तिने तो पायस ब्राह्मणाच्या उजव्या हातात आदराने आणि आनंदाने दिला.
सशिरः कम्पमानस्तु ऊर्ध्वदृष्टिरथाभवत् । प्रसारितकरश्चाऽसीद्गृहीत्वा पायसं करे
तो ब्राह्मण डोकं हलवत, वर पाहत, हात पुढे करून तो पायस आपल्या तळहातात घेत होता.
दीयतां पायसं स्वादु सुष्ठु पक्वमिदं तु किम् । शंभुपत्नी बभाषे तं करे भुंक्ष्व ततो ददे
'गोड, छान शिजवलेला पायस द्या—हे काय?' असे शंभूच्या पत्नीने त्याला विचारले. 'तू आधी हातातला खा, मग मी पुन्हा देईन,' असे तिने सांगितले.
अभक्षयत्ततो विप्रः पुनः करतले स्थितम् । तदक्षयमथ ज्ञात्वा प्रासारयदथेतरम्
मग त्या ब्राह्मणाने तो पायस खाल्ला, आणि पुन्हा तो त्याच्या हातात दिसू लागला. हे अन्न कधीच संपत नाही हे त्याच्या लक्षात आले, म्हणून त्याने दुसरा हातही पुढे केला.
तस्मिन्करतले देवी पायसं दत्तवत्युत । अन्येषामपि विप्राणां पक्वाक्षय्यमदात्सती
त्या दुसऱ्या हातातही देवीने पायस दिला; आणि इतर ब्राह्मणांनाही तिने शिजवलेले, कधीही न संपणारे अन्न दिले.
अथ पाणिद्वयगतं विज्ञायाक्षय्यपायसम् । दृष्ट्वा करान्तरमथो प्रासारयत स द्विजः
दोन्ही हातात कधीही न संपणारा पायस आहे हे कळल्यावर, त्या ब्राह्मणाने पुन्हा पुन्हा हात पुढे केले.
उवाचान्नं प्रदातव्यं ससूपघृतमुत्तमम् । शिवादेवी तथा प्रादादक्षय्यं शंभुवल्लभा
'अन्न द्यावे, त्यात उत्तम सूप आणि तूपही असावे,' असे त्याने सांगितले. तेव्हा शंभूची प्रिय शिवा देवी, कधीही न संपणारे अन्न देऊ लागली.
यद्यत्प्रादात्तदा साध्वी सर्वमेव तदक्षयम् । करान्तरमथोसृष्टं परिपूर्णं पुनःपुनः
ती पुण्यवती देवी जे काही देई, ते सर्व कधीच संपत नसे; हातात ठेवले की ते पुन्हा पुन्हा भरून येई.