का युक्तिर्ब्रूहि तां कांते तितीर्षुर्दुःखसागरम् । वर्षाभ्वी तद्वचः श्रुत्वा प्राहेति विनयान्विता
‘काय उपाय आहे, सांग ना प्रिये, कारण मला या दुःखाच्या समुद्रातून पार जायचं आहे.’ हे ऐकून, बेडकाची पत्नी नम्रतेने म्हणाली:
वर्षाभ्व्युवाच- दुःखं न शक्यते सोढुं स्वामिन्नेतद् द्रुतं कुरु । ततस्तौ दंपती विप्र स्मृत्वा गंगां शुभप्रदाम्
बेडूक पत्नी म्हणाली—‘हे दुःख आता सहन होत नाही, स्वामी, हे लवकर कर.’ मग त्या दोघांनी, ब्राह्मण, गंगेचे स्मरण केले.
सहसा चक्रतुर्यात्रां मरणायोपहर्षितौ । अथैतौ पथि गच्छंतौ चिरकालं बुभुक्षितौ
अचानक त्या दोघांनी आनंदाने प्रवास सुरू केला, पण बराच काळ चालल्यानंतर त्यांना भूक लागली.
अपश्यत्पापकृत्क्ष्वेडः कालसर्पो भयंकरः । कालसर्प्प उवाच- दर्दुरौ पापिनौ येथाः प्राप्तकालौ युवां ततः
तेव्हा एक भयंकर काळसर्प, फुत्कारत, त्यांच्या समोर आला. त्या काळसर्पाने म्हटले— 'दुष्ट बेडकांनो, तुम्ही दोघेही आता योग्य वेळी माझ्यासमोर आलात.'
अथ नूनं भक्षितव्यौ क्षुधितेन मया युवाम् । ततस्तावतिसंत्रस्तौ दंपती दुःखभागिनौ
'आता मी उपाशी असल्यामुळे तुम्हा दोघांना खातो,' असे म्हणताच ते पती-पत्नी फार घाबरले आणि दुःखाने भरले.
इत्यूचतुर्वचो भक्त्या कालसर्पं पुरोगतम् । नास्ति मृत्युभयं सर्प स्वल्पमप्यावयोर्हृदि
तेव्हा त्या दोघांनी भक्तीभावाने त्या काळसर्पासमोर असे म्हटले— 'मृत्यूची भीती आमच्या मनात जराही नाही, सर्पा.'
अहमासं पुरा राजा सत्यधर्माह्वयः क्षितौ । इयं च विजया नाम महिषी संस्थिता मम
'मी पूर्वी पृथ्वीवर सत्यधर्म नावाचा राजा होतो, आणि ही माझी राणी विजयाच नावाची माझ्यासोबत होती.'
मया दुरात्मना मोहान्नितः शरणं गतः ?। तेनैव कर्मणा भुक्तं चिरं दुःखं यमालये
'माझ्या वाईट बुद्धीमुळे आणि मोहामुळे मी येथे आश्रय घेतला; त्या कर्मामुळे मी यमाच्या घरात खूप काळ दुःख भोगले.'
भोक्तुं स्वकर्मणः शेषं भेकयोनौ स्त्रिया सह । सोऽहं यातोऽस्मि पापेन कृतं कर्म न मुंचति
'माझ्या उरलेल्या कर्माचे फळ भोगण्यासाठी मी आणि माझी पत्नी बेडकाच्या जन्मात आलो; कारण केलेल्या कर्मापासून कोणी सुटू शकत नाही.'
सत्यमावां जिगमिषू परमं धाम पन्नग । व्रजावो जाह्नवीतीरं शरीरत्यागहेतवे
'खरं तर, आम्ही दोघेही परमधाम गाठायचं इच्छितो, सर्पा; म्हणून आम्हाला गंगेच्या काठी जाऊ दे, जेणेकरून आम्ही देहत्याग करू शकू.'
त्यजाविवेकतां सर्प नरकक्लेशदायिनीम् । आवां संखाद्य भवतो भविष्यति सुखं कियत्
'अज्ञान सोड, सर्पा, जे नरकाचे दुःख देते; आम्हाला खाल्ल्याने तुला कितीसा आनंद मिळणार?'
आवयोर्हृदये विष्णुस्तवापि हृदये हरिः । अतएव त्वया सार्द्धं शत्रुता का भुजंगम
'आमच्या हृदयात विष्णू आहे आणि तुझ्या हृदयातही हरि आहे; मग आपल्यात वैर कशाचे, सर्पा?'
प्राणिहिंसा न कर्तव्या कदापि च विचक्षणैः । क्रियतेऽपि च तद्धिंसां विदधाति स्वयं विधिः
'शहाण्यांनी कधीही प्राण्यांना त्रास देऊ नये; आणि जरी तसा त्रास झाला, तरी तो विधिलाच कारणीभूत असतो.'
आयुः पुत्राश्च दाराश्च संपदश्च यशांसि च । हिंसां दत्वा मनुष्याणां हरेद्दुष्टो विधिः स्वयम्
'आयुष्य, मुले, पत्नी, संपत्ती आणि कीर्ती— हे सर्व विधी स्वतःच हिंसा करणाऱ्यांकडून हिरावून घेतो.'
किं जपैः किं तपोभिर्वा किं दानैः किमु चाध्वरैः । हिंसेति वर्णद्वितयं यस्यास्ति हृदये सदा
'ज्याच्या मनात नेहमी 'हिंसा' हे दोन अक्षरं असतात, त्याला जप, तप, दान किंवा यज्ञाचा काय उपयोग?'
यः प्राणिहिंसको मर्त्यः स एव हरिहिंसकः । सर्वप्राणिशरीरस्थो भगवान्कमलापतिः
'जो माणूस प्राण्यांना त्रास देतो, तो प्रत्यक्षात हरिलाच त्रास देतो, कारण लक्ष्मीपती सर्व प्राण्यांच्या देहात वास करतो.'
आत्मानं बहुधा सृष्ट्वा भगवान्भूतभावनः । संसारकौतुकागारे क्रीडेच्छिशुरिव स्वयम्
'भगवान अनेक रूपांनी स्वतःची निर्मिती करून, या संसाररूपी रंगभूमीवर स्वतःच्या इच्छेने लहान मुलासारखा खेळतो.'
शरीरिणः शरीरं हि निलयः परमात्मनः । परमात्मा स्वयं विष्णुरतो हिंसां विवर्जयेत्
'प्राण्यांचे शरीर हेच परमात्म्याचे निवासस्थान आहे; आणि परमात्मा म्हणजे विष्णूच आहे, म्हणून हिंसा टाळावी.'
परप्राणविनाशेन चात्मतुष्टिर्विधीयते
इतरांच्या प्राणाचा नाश करूनच स्वतःला थोडा आनंद मिळतो.
क्षणं स्यादात्मनस्तुष्टिरन्यस्य प्राणसंक्षयः । चरित्रमेतल्लोकानामत्यद्भुतमिव क्षितौ
दुसऱ्याचा प्राण घेतल्याने क्षणभर स्वतःला समाधान मिळू शकते; पण पृथ्वीवरील लोकांचे असे वर्तन खरंच आश्चर्यकारक आहे.
आत्मतृप्तिं प्रकुर्वंति परं हत्वातियत्नतः । धीमान्नात्मपरिज्ञानं कदाचित्कुरुते नहि
इतरांना मारून, मोठ्या कष्टाने स्वतःचं समाधान शोधणारे, खरे आत्मज्ञान किंवा दुसऱ्यांचं ज्ञान कधीच मिळवत नाहीत.
अहं विष्णुरसौविष्णुरिति चेतसि भावयेत् । परदुःखेन यो दुःखी सुखी यश्च परश्रिया
मनात असं विचारावं की, 'मी विष्णू आहे, तोही विष्णू आहे.' ज्याला दुसऱ्याच्या दुःखाने दुःख होतं आणि दुसऱ्याच्या सुखाने आनंद मिळतो—
संसारेऽस्मिन्स विज्ञेयः साक्षादेव हरिः स्वयम् । धिगस्तु तत्सुखं नॄणां मोहवंचितचेतसाम्
या जगात असा माणूस प्रत्यक्ष हरिच समजावा; पण ज्यांचं मन अज्ञानाने फसवलं गेलं आहे, त्यांच्या सुखाला खरंतर लाज वाटली पाहिजे.
परहिंसाविधानेन सुखं यत्स्याद्भुजंगम । सुखानि वापि दुःखानि दीयंते यानि जंतवे
इतरांना त्रास देऊन मिळणारं सुख, अरे सर्पा, किंवा जिवांना दिलेली सुख-दुःख—
अचिरेणैव तानि स्म लभंते भुवि मानवाः । तस्माद्धिंसां परित्यज्य भुजंगम सुखी भव
हे सर्व माणसं या पृथ्वीवर फार लवकर मिळवतात; म्हणून हिंसा सोडून, अरे सर्पा, तू सुखी हो.
त्वयि प्रसन्ने गच्छावः पारं दुःखमहोदधेः । सर्प उवाच- यदा स्यात्परहिंसायां नूनं मे नातिपातकम्
तू प्रसन्न असलास तर आम्ही या दुःखाच्या महासागरातून पार जाऊ; सर्प म्हणाला— जर इतरांना त्रास देणं माझ्यासाठी फार मोठं पाप नसेल—
तदा कथमहो सृष्टै वेधसा भक्ष्यभक्षकौ । परहिंसा न कर्तव्या सत्यमेतत्त्वयोदितम्
मग मग विधात्याने खाणारा आणि खाल्ला जाणारा असे का निर्माण केले? इतरांना त्रास देऊ नये, हे खरंच तू सांगितलेस.
किंतु सर्वेषु भक्ष्येषु हिंसा संभाव्यते नहि । नारायणो विश्वरूपः सत्यमेतन्न संशयः
पण सर्व खाण्याच्या गोष्टींमध्ये हिंसा असतेच असं नाही; नारायण हा सर्वत्र आहे, हे खरेच, यात शंका नाही.
भक्ष्यभक्षकसंयुक्तं स्वयमेव ससर्ज ह । सृजति स्वयमात्मानमात्मानं रक्षति स्वयम्
त्याने स्वतःच खाणारा आणि खाल्ला जाणारा एकत्र निर्माण केला; तो स्वतःच स्वतःला निर्माण करतो आणि स्वतःच स्वतःचं रक्षण करतो.
आत्मानं स्वयमेवात्ति सृष्टिरेवंविधा हरेः । शक्तोऽहं किं युवां हंतुं कालरूपी स्वयं विधिः
तो स्वतःच स्वतःला खातो; हरिची सृष्टी अशीच आहे. मी सक्षम आहे—पण तुम्हाला मारायला मी काय करू शकतो? काळच विधीच्या रूपात सर्व घडवतो.