वक्ति च रामः पृथिवीपतिना मया दुष्टनिग्रहणं कार्यं शिष्टपरिपालनं च वालिना सुग्रीवमहिषी रुमापहृता राज्यं च अतश्च न तादृग्वधे दोषः
राम म्हणाला, 'राजा म्हणून वाईट लोकांना शिक्षा देणं आणि चांगल्यांचं रक्षण करणं हे माझं कर्तव्य आहे. सुग्रीवाची पत्नी रुमाचा आणि त्याचं राज्य वालीनं घेतलं, म्हणून त्याला मारण्यात काहीच दोष नाही.'
तारोवाच- सुग्रीवोऽपि तर्हि वध्यो दुंदुभिना युद्ध्यता वालिना बिलेप्रविष्टेन वत्सरं तत्रोषितं तदंतरे च मामपहृत्य राज्यं च कृतं सुग्रीवेण तं पूर्वमपि पश्चात्तं हंतु
तारा म्हणाली, 'मग सुग्रीवालाही मारायला हवं, कारण वाली डुंदुभीशी लढायला गेला आणि वर्षभर गुहेत राहिला, त्या काळात सुग्रीवानं माझा हात धरला आणि राज्य घेतलं. त्यानं आधीही आणि नंतरही असंच केलं, म्हणून त्यालाही शिक्षा करायला हवी.'
राम उवाच-। कियत्कालात्पूर्वमिदं च वद
राम म्हणाला, 'हे कधी झालं, ते सांग.'
तारोवाच- षष्टिवर्षसहस्रादर्वाकशीतितमे वर्षे रक्षोयुद्धे सुग्रीवेण राज्यमपहृतम्
तारा म्हणाली, 'सहा हजार वर्षांपूर्वी, ऐंशीव्या वर्षी, राक्षसांशी युद्ध चालू असताना सुग्रीवाने राज्य घेतलं.'
पुनश्च वर्षांतरे प्राप्तेन वालिना सुग्रीवः पलायितः
मग एक वर्ष गेल्यावर, वाली परत आला तेव्हा सुग्रीव पळून गेला.
अपहृता तस्य भार्या राज्यं चापहृतम्
त्याची पत्नी आणि राज्य दोन्ही हिरावून घेतलं गेलं.
तस्मिन्नेव दिने भवतः पितुर्दशरथस्याभिषेकः
त्याच दिवशी तुझ्या वडिलांचा, दशरथाचा राज्याभिषेक झाला.
राघव उवाच- मया पितुरनुशासनाद्राज्यगतदुष्टनिग्रहणं कृतम् । गुरुवचनस्यानुल्लंघनीयत्वात्तदपहरणवेलायां यो राजासनाचरत्
राघव म्हणाला, 'माझ्या वडिलांच्या आज्ञेने मी राज्य बळकावणाऱ्या वाईट लोकांना शिक्षा दिली; कारण गुरूंच्या शब्दाचं उल्लंघन करायचं नसतं. राज्य बळकावण्याच्या वेळी जो चुकीचं वागला, त्याला शिक्षा झाली.'
अथवा स्वतंत्रौ मृगौ मृगयोर्हतश्च वाली मृगाणामन्योन्यं दारणाद्य जगुप्सा च
किंवा वानरराज वाळी हा स्वतंत्रपणे शिकार करताना मारला गेला. जनावरांमध्ये एकमेकांना फाडणे आणि त्याच्याबद्दल तिरस्कार असतोच.
यतो मम मृगयावदाथवा मृगाणाम् । चलितस्थितबद्धानां चलद्भ्रांतपलायिनाम् । अथावसृजतासंगमुज्झिता मृगया तथा
माझ्या शिकारीमुळे किंवा जनावरांच्या वर्तनामुळे — ती हलती, थांबती, बांधलेली, पळणारी किंवा गोंधळलेली असो — एकदा संपर्क तुटला की शिकार तशीच सोडून दिली जाते.
मृगयाशास्त्रविधितो मृगयेयं मया कृता । दर्शनादर्शनाभ्यां च धावताधावता तथा
शिकारीच्या नियमाप्रमाणे मी ही शिकार केली, कधी प्रत्यक्ष पाहून, कधी न पाहता, कधी धावत, कधी न धावत.
अवरोहात्परं स्थानं सात्विकानां प्रभिद्यते । राज्ञश्च मृगयाधर्मो विना आमिषभोजनम्
पडझडीनंतर सत्त्वशील लोकांचे स्थान तुटते; आणि राजाचा शिकारीचा अधर्म फक्त मांस न खाल्ल्यासच राहतो.
अथ रामवचनमाकर्ण्य सर्व एव प्राकंपयञ्छिरांसि
रामाचे शब्द ऐकून सर्वांनी आपली मस्तके हलवत खाली झुकवली.
वाली बभाषे राममंजलिमस्तके निधाय नमस्ते राम शृणु वचनं मम
वाळीने डोक्यावर हात जोडून रामाला म्हटले, 'राम, तुला नमस्कार. माझे बोल ऐक.'
शंखचक्रगदापाणिः पीतवासा जगद्गुरुः । नारायणः स्वयं साक्षाद्भवानिति मया श्रुतम्
'शंख, चक्र, गदा हातात असलेले, पिवळे वस्त्र परिधान केलेले, जगाचे गुरु, नारायण स्वतः — तूच आहेस, असे मी ऐकले आहे.'
त्वां योगिनश्चिंतयंति त्वां यजंति च यज्विनः । हव्यकव्यभुगे कस्त्वं पितृदेवस्वरूपधृक्
'योगी तुझा ध्यान करतात, यज्ञ करणारे तुझी पूजा करतात; देव आणि पितरांना अर्पण केलेले तूं स्वीकारतोस — तू कोण आहेस, जो पितर व देवांचे रूप धारण करतोस?'
मरणे चिंतयानस्य त्वां विमुक्तिरदूरतः । सत्वं मे दर्शनं प्राप्तो राम मे पापसंक्षयः
'मरणाच्या वेळी जो तुझा विचार करतो, त्याला मुक्ती जवळच असते; राम, तुझे दर्शन मला लाभले आणि माझे पाप नाहीसे झाले.'
गृहाण बाणं काकुत्स्थ व्यथितो भृशमस्म्यहम्
'काकुत्स्था, तू बाण उचल; मी फारच त्रस्त आहे.'
अथ रामस्तथेति बाणमादाय वालिनमुवाच किमिष्टं दीयतां वद
राम म्हणाला, 'तसेच होईल,' आणि बाण उचलून वाळीला विचारले, 'तुला काय हवे आहे? सांग, मी ते देईन.'
कपिरुवाच- यदि प्रसन्नो भगवान्मम सद्गतिं देहि
कपि म्हणाला — 'जर भगवंत माझ्यावर प्रसन्न असतील, तर मला उत्तम गति दे.'
अयं सुग्रीवस्तथा रक्षणीयोंऽगदोऽथ तारा च मया पापिनापराधः कृतस्तत्फलमनुभूतम्
'हा सुग्रीव, अंगद आणि तारा यांचे रक्षण कर. मी पापी आहे, मी अपराध केला आणि त्याचे फळ भोगले.'
अथ रामं पश्यन्नेव वाली ममार स्वर्गं च गतः
रामाकडे पाहत असतानाच वाळी मरण पावला आणि स्वर्गाला गेला.
अथ सुग्रीवं राज्येऽभिषिच्य स्वयं वनं विवेश
नंतर रामाने सुग्रीवाचा राज्याभिषेक केला आणि स्वतः वनात गेला.
अथ तेन सहायेन जलधिसमीपं गत्वा क्व लंका क्व सीता क्व चारातिरिति सुग्रीवमाह रामः
मग त्या साथीदारासह समुद्राजवळ जाऊन रामाने सुग्रीवाला विचारले, 'लंका कुठे आहे? सीता कुठे आहे? शत्रू कुठे आहे?'
अथ हनुमानाह प्रविश्य लंकां विचित्य सीतां सर्वतत्त्वमवगत्य युद्धं संधिर्वा कर्तव्यः तदुदधिलंघनाय किंचित्समादिशतु भगवान्
मग हनुमान म्हणाला, 'लंकेत जाऊन, सीतेचा शोध घेऊन, सर्व सत्य समजून, मग युद्ध किंवा संधी करावी. समुद्र ओलांडण्यासाठी भगवंत काही आज्ञा द्यावी.'
अथ सुग्रीवमाह रामः । कथमेतद्घटत इति
मग रामाने सुग्रीवाला विचारले, 'हे कसे साध्य होईल?'
कपिरुवाच- मम वानरा भल्लूप्रमुखाः कोटिशः संति
माझ्या वानरांमध्ये, भल्लूंच्या प्रमुखांसह कोट्यवधी वानर आहेत.
एकं नियुज्य सर्वमाकलय्य यथायुक्तं तथा करणीयम्
एकाला नेमून, सगळं नीट पाहून आणि योग्य ते ठरवून करावं.
अथ जांबवानाह । हनूमानेको गच्छतु बुध्यतु लंकाम्
मग जांबुवंत म्हणाला, "फक्त हनुमान जाऊन लंका पाहून यावा."
अथ हनूमानगमल्लंकापुरं विचित्य सीतामशोकवनिकायामासीनां तथा च संभाष्य विश्वासं कृत्वा वनं बभंज वनरक्षकांश्च
मग हनुमान लंका नगरीत गेला, अशोकवनात बसलेल्या सीतेला शोधून, तिच्याशी बोलला, तिला धीर दिला, वन फोडलं आणि वनरक्षकांना मारलं.