समादाय च तत्तैलं स्वगृहे पूज्य केशवम् । दीपं भक्त्या च परया बोधयेद्धरितुष्टये
तो ब्राह्मण आपल्याकडे तेल आणून, केशवाची पूजा करत असे आणि परम भक्तीने हरिच्या संतोषासाठी दिवा पेटवत असे.
एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः । मार्जारस्तीक्ष्णंदंष्ट्रस्तु मूषकान्भक्षयेत्सदा
अशा प्रकारे मोठ्या आत्म्याचा कपिल व्रत करत असताना, तिथे एक धारदार दातांचा मांजर नेहमी उंदीर खात असे.
तत्रागच्छति भक्ष्यार्थं मूषकानामहर्निशम् । कृत्वा ध्यानं स भक्ष्यार्थं नित्यं नारायणाग्रतः
मांजर तिथे नेहमी उंदीर खाण्यासाठी येत असे; खाण्याच्या हेतूने ते नेहमी नारायणासमोर बसत असे.
भक्षिता बहवस्तेन मूषका द्विजवेश्मनि । ये ये तैलार्थमायांति वर्त्यपाहरणाय च
त्या ब्राह्मणाच्या घरात, जे उंदीर तेलासाठी किंवा वात चोरण्यासाठी येत, त्यांना ते मांजर नेहमी खात असे.
तांस्तांस्तु भक्षयत्येव मूषकान्ध्यानतत्परः । एवं प्रवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात्
तो ध्यानात गुंतलेला असताना, वेगवेगळ्या उंदरांना तो सतत खात असे. अशा रीतीने वागत असताना, काही काळ लोटला.
एकादश्यां स कपिलो ब्राह्मणः स्वगृहे शुचिः । सोपवासः सपत्नीकः पूजयामास चाच्युतम्
एकादशीच्या दिवशी, तो कपिला ब्राह्मण आपल्या घरी, पत्नीसमवेत, उपवास करून, शुद्ध मनाने अच्युताची पूजा करू लागला.
ततो जागरणं चक्रे स्तुतिनृत्यपरायणः । अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते निद्रया मोहितो द्विजः
नंतर त्याने जागरण केले, स्तुती आणि नृत्यात मग्न झाला. पण मध्यरात्री आली तेव्हा, तो ब्राह्मण झोपेच्या आणि मोहाच्या आहारी गेला.
मार्जारश्चागतस्तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रो लघुक्रमः । लक्षयामास नैवेद्यं गृहकोणे स्थितः सदा
त्या वेळी, तीक्ष्ण दातांचा आणि हलक्या पावलांचा मांजर तिथे आला. तो नेहमी घराच्या कोपऱ्यात उभा राहून नैवेद्याकडे पाहत होता.
अद्राक्षीन्मूषिकां क्षुद्रा तैलपानार्थमागताम् । मंदतेजसि दीपे तु वर्त्यपाहरणोचिताम्
त्याने एक लहान उंदीर पाहिला, जो तेल प्यायला आला होता आणि मंद प्रकाशाच्या दिव्यातून वात नेण्याचा नेहमीचा होता.
समुत्पत्य पदाक्रम्य तदा सा बिलमाविशत् । तस्याः पादेन वै वर्त्या दीपः संबोधितो भृशम्
तेव्हा उंदीर उडी मारून, पुढे जाऊन आपल्या बिलात शिरला. त्याच्या पायाने वात हलली आणि दिवा जोरात पेटला.
तैलपात्रं च नमितं सुप्रकाशोऽभवत्तदा । ब्राह्मणोऽपि जजागार त्यक्त्वा निद्रां विमोहिनीम्
तेलाचे पात्र कलंडले आणि त्या क्षणी घरात तेजस्वी प्रकाश झाला. ब्राह्मणही मोहाची झोप सोडून जागा झाला.
मार्जारोऽपि च तां रात्रीमजाग्रच्चाखुभक्षकः । ततः प्रभाते विमले कृत्वा नित्यक्रियां द्विजः
मांजरही त्या रात्री जागाच राहिला, उंदीर खाण्यात मग्न होता. मग सकाळी, तो ब्राह्मण नेहमीच्या कृत्यांना लागला.
ततश्च पारणं चक्रे विप्रो बंधुजनैः सह । एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः
नंतर त्या ब्राह्मणाने आपल्या नातेवाईकांसह उपवास सोडला. अशा रीतीने, त्या महात्मा कपिलाचा जीवनक्रम सुरू राहिला.
बभूवुः पुत्रपौत्राश्च धनधान्यमनुत्तमम् । आरोग्यं परमामृद्धिमवाप महतीं श्रियम्
त्याला पुत्र, नातवंडे, अपूर्व धनधान्य मिळाले. उत्तम आरोग्य, मोठी समृद्धी आणि मोठा मान मिळाला.
दीपव्रतप्रभावेन कपिलो मोक्षमागतः । संभेद्य मंडलं पुण्यं सवितुः शशिनस्तथा
दिव्याच्या व्रताच्या प्रभावाने कपिलाला मुक्ती मिळाली. त्याने सूर्य आणि चंद्र यांच्या पवित्र मंडलांचा मार्ग पार केला.
दीपज्योतिःस्वरूपेण परमात्मा नियुक्तवान् । मूषिकापि च कालेन ममार बिलमध्यतः
दिव्याच्या ज्योतीच्या रूपात परमात्म्याने त्याला स्थान दिले. काही काळाने, तो उंदीरही आपल्या बिलात मरण पावला.
विमानवरमारुह्य देवगंधर्वसेवितम् । अप्सरोभिः परिवृतो विद्याधरगणैर्युतः
तो देव, गंधर्व, अप्सरा आणि विद्या धरणांच्या संगतीने, सुंदर विमानावर आरूढ झाला.
स्तूयमानो महातेजा जयशब्दादि मंगलैः । स्तूयमानः स वै नागैर्विष्णुलोकं जगाम सः
मंगलमय जयजयकारांनी आणि नागांच्या स्तुतीने गौरवला जाऊन, तो विष्णुलोकात गेला.
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्ततो राजाभवद्भुवि
कोट्यवधी कल्पे आणि शेकडो कोटी कल्पे, तो विपुल सुख भोगत राहिला. शेवटी पृथ्वीवर राजा म्हणून जन्माला आला.
सुधर्मा नाम धर्मात्मा देवब्राह्मणपूजकः । रूपवान्सुभगश्चैव महाबलपराक्रमः
त्याचे नाव सुधर्मा होते. तो धर्मात्मा, देव आणि ब्राह्मणांचा पूजक, देखणा, भाग्यवान, आणि मोठ्या बळाचा व पराक्रमाचा होता.
तस्य प्रियतमा भार्या सर्वलक्षणसंयुता । भर्तृभक्ता तथा शीला नाम्ना सा रूपसुंदरी
त्याची सर्वात प्रिय पत्नी, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, पतीभक्त आणि सुस्वभावी होती. तिचे नाव रूपसुंदरी होते.
सर्वासां चैव नारीणां मध्ये सा सुभगाभवत् । पुत्राश्च बहवो जातास्तथा दुहितरो घनाः
सर्व स्त्रियांमध्ये तीच सर्वात भाग्यवान होती. त्यांना अनेक पुत्र आणि तेजस्वी कन्या झाल्या.
एवं विहरतोस्तद्वद्दंपत्योः प्रीतिपूर्वकम् । आगतः कार्त्तिको मासो हरिनेत्रावबोधकृत्
त्या दोघांनी आनंदाने दिवस घालवताना, हरिच्या डोळ्यांना जाग आणणारा कार्तिक महिना आला.
तस्मिन्दीपाः प्रबोध्यंते नारायणपरायणैः । कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्रतानि नियमास्तथा
त्या महिन्यात नारायण भक्त दिवे लावतात; कृत्च्र, चांद्रायण अशी व्रते आणि इतर नियम पाळतात.
क्रियंते विष्णुभक्तैश्च संसारभयभीरुभिः । अथ प्रबोधिनीं प्राप्य राजा राज्ञीमथाब्रवीत्
ही सर्व व्रते विष्णूभक्त आणि संसाराच्या भीतीने घाबरणारे लोक करतात. नंतर प्रबोधिनी आली तेव्हा राजाने राणीला सांगितले.
भद्रे प्रबोधिनी पुण्या विष्णोर्नाभिसरोरुहे । करिष्याम्यद्य पूजां च सोपवासो जितेंद्रियः
"भाग्यवान, आज पवित्र प्रबोधिनी आहे, जी विष्णूच्या नाभीच्या कमळातून उत्पन्न झाली आहे. मी आज उपवास करून, इंद्रिये जिंकून, पूजा करणार आहे."
स्नात्वा च पुष्करे तीर्थे पुंडरीकाक्षमच्युतम् । पूजयिष्यामि देवेशं लक्ष्म्या सह जनार्दनम्
"पुष्कर या पवित्र तीर्थावर स्नान करून, मी लक्ष्मीसमवेत पुंडरीकाक्ष, अच्युत, देवांचा स्वामी जनार्दन यांची पूजा करीन."
इति सा वांछितं श्रुत्वा भर्तुः प्रियहिते रता । उवाच वचनं गुह्यं भर्त्तारं चारुहासिनी
पतीची इच्छा ऐकून, त्याच्या आनंदात रमलेली आणि सुंदर हास्याने उजळलेली ती, गुप्त शब्दांनी पतीशी बोलली.
रूपसुंदर्युवाच- ममापि हृदये कामः समुत्पन्नो नराधिप । रूपसौंदर्यवांछा च हृदये मम वर्त्तते
रूपसुंदरी म्हणाली: "राजा, माझ्या मनातही एक इच्छा निर्माण झाली आहे, आणि सौंदर्य व आकर्षणाची आस माझ्या हृदयात आहे."
पुष्करं प्रथमं तीर्थं गंतुमिच्छे त्वया सह । ततो राजा तया सार्द्धमागतः पुष्करं तदा
"मला तुझ्यासोबत पुष्कर या श्रेष्ठ तीर्थावर जायचे आहे." तेव्हा राजा तिच्यासोबत त्या वेळी पुष्करला गेला.