अथ राजा दशरथानुमतेन सर्वानेव नृपानागमय्याचिंतयत् कथं सर्वानेव तिरस्कृत्य वैदेही रामाय देयेति
मग दशरथ राजाने सर्व राजांना बोलावून, त्यांची संमती घेऊन, सीता फक्त रामालाच कशी देता येईल याचा विचार केला.
अथ रात्रौ मुहुर्मुहुर्निःश्वस्य निद्रालुरपि न निद्रामाप
त्या रात्री, वारंवार श्वास घेत असूनही आणि झोप येऊनही, राजाला झोप लागली नाही.
अथ मध्ये निशं राजा शुचिर्भूत्वा त्र्यंबकं सांबिकं मंगलदुकूलधारिणं कमलभवपुरुषोत्तमशक्र-प्रमुखनिखिलदेवैर्भृगुप्रमुखमुनिवरैर्हाहाप्रमुखगंधर्वैस्तुंबुरुप्रमुखैश्च श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणैर्मूर्तिमद्भिश्च सिद्धविद्याधरादिमातृकागणैश्च नंदीप्रमुखगणैश्च सेव्यमान पादकमलं सर्वामंगलपरिमोचकमतिपुण्यसलिलया गंगया निष्कलं केन चंद्रमसा सेव्यमान शिरोभागं वामांकारूढया गिरिजया प्रदीयमानवीटिं सहासं सकामं सहावेक्षणमाददानं गोक्षीरसदृशं प्रतिकूलकस्तूरिकासदृशकंठं मृदुसूक्ष्मस्निग्धजटाभिर्विरचितकपर्दं विशुद्धकार्तस्वरकुंडलोपशोभितगंडभागं द्विरष्टवर्षवयसं गोक्षीरसदृश स्थूलमुक्ताफलकौसुंभवर्णांचलेनावेष्टितशिरोभागं विविधरत्नविरचितकार्तस्वरभूषितवक्षःस्थलमतिधवलोपवीतेनोपशोभितशरीरमंबिकानुलग्नकुंकुमारुणसुगंधिशरीरमीक्षमाणं तर्जमानकाममार्गणं कोटिकंदर्पसदृशं मनसाचिंतयत्
मध्यरात्री, राजा शुद्ध होऊन त्र्यंबकाचे ध्यान करू लागला. अंबिकेसह, शुभ वस्त्रांनी सुशोभित, ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र व इतर सर्व देव, भृगु व इतर ऋषी, हाहा, तुम्बुरू व इतर गंधर्व, वेद, स्मृती, इतिहास, पुराणे, सिद्ध, विद्याधर, मातृका, नंदी व इतर गण यांच्या सेवेत असलेले, ज्यांचे चरण गंगा पूजते, शिरावर चंद्र, डाव्या बाजूला गिरिजा, तेजस्वी, हसतमुख, इच्छेने पाहणारे, गळा कस्तुरीसारखा काळा, मऊ जटा, सुंदर मुकुट, सुवर्ण कुंडले, सोळा वर्षांचा तरुण, केशरी व मोत्याच्या वस्त्राने शिर झाकलेले, छातीवर विविध रत्नांची शोभा, शुभ उपवित, अंबिकेच्या कुंकुमाच्या सुगंधाने सुगंधित, कामदेवाच्या बाणांकडे पाहणारे, कोटी कोटी मदाने भरलेले असे मन—अशा स्वरूपाचा शिवाचा राजा ध्यान करू लागला.
जजाप शतरुद्रियं जुहाव च तेनैव कामाहुतीः प्रास्तुवच्च पुरुषसूक्तेन
त्यांनी शतरुद्राचे पठण केले, त्याच स्तोत्राने इच्छित आहुती दिल्या आणि पुरुषसूक्ताने स्तुती केली.
अथ तादृश एव महेश्वरस्तत्र प्रादुरभूत्
मग अशाच स्वरूपात महेश्वर तेथे प्रकट झाले.
अथ राजा नमस्कृत्यास्तुवीत
मग राजाने नमस्कार करून स्तुती सुरू केली.
इति स्तोत्रमाकर्ण्य भगवान्भवो राजानमुवाच वरदोऽहं वरं वृणु
ही स्तुती ऐकून भगवान भव म्हणाले—मी वर देणारा आहे, तू हव्या त्या गोष्टीची मागणी कर.
राजोवाच श्रीमन्मम कन्या वैदेही रामाय दित्सिता स्वयंवरे कुलरूपबलोत्साह संपन्नानेकभूपराक्षसविप्रादिसर्वप्राणिसमागमे रामाधिकबलो यदि तामग्रहीष्यत् तदा वचनमनृतं मम पापं च भविष्यति
राजाने विचारले, "हे श्रीमान्, माझी कन्या वैदेही ही रामाला स्वयंवरात देण्याचा माझा निर्धार आहे. ती आपल्या कुलाचा, सौंदर्याचा, बळाचा आणि उत्साहाचा संग घेऊन आली आहे. अनेक राजे, राक्षस, ब्राह्मण आणि इतर सर्व लोकांच्या उपस्थितीत, जर रामापेक्षा बलवान कोणी तिला जिंकून नेईल, तर माझे वचन खोटे ठरेल आणि मी पापी होईन."
शंभुरपि तथा करोमीत्युवाच
शंभू म्हणाले, "तसेच करीन."
राम एव नाथः सीताया भविष्यति रामं च कृत्वा स्वस्त्यद्यैव करिष्यामि गृहाणाजगवं धनुरिदम्
शंभू म्हणाले, "सीतेचा स्वामी फक्त रामच होईल. आजच मी रामाला मंगल करून हे धनुष्य देतो, घे हे माझे धनुष्य."
राजोवाच- किमेतेनाजगवेन धनुषा स्वयंवरे सीतां रामं प्रापय
राजा म्हणाला, "तुमच्या या धनुष्यामुळे स्वयंवरात सीता रामाला कशी मिळेल?"
शंकर उवाच- इदं धनुरसज्यं मे यस्तु सज्यं करिष्यति तस्मै देया मया सीता प्रतिज्ञामेवमाचर
शंकर म्हणाले, "हे माझे धनुष्य अजून सज्ज नाही; जो कोणी हे सज्ज करील, त्याला मी सीता देईन. ही माझी प्रतिज्ञा आहे, तसेच कर."
इत्येवमुक्त्वा भगवान्गणैरंतर्दधे हरः । अथादातुं धनू राजा न शशाकातियत्नतः
असे म्हणून भगवान हर सभेतून अदृश्य झाले. मग राजा खूप प्रयत्न करूनही ते धनुष्य उचलू शकला नाही.
अथोज्ज्वलं शतसहस्रगजबलं समाहूय गृहाणेत्युवाच
मग त्याने शंभर हजार हत्तींच्या बळाइतकी फौज बोलावली आणि म्हणाला, 'हे उचल.'
स चापि मातुलं नत्वाट्टहासं कृत्वोत्प्लुत्य धनुर्द्वाभ्यां कराभ्यामुद्दधार जानुपर्यंतं मातुलो मारीचः श्रुत्वा एकाकी विप्रवेषं कृत्वा विदेहमयाचत वैश्वदेवांते प्राप्तमतिथिं मामवैहि
तो मारीच, मामा समोर नतमस्तक झाला, मोठ्याने हसला, उडी मारून दोन्ही हातांनी धनुष्य गुडघ्यापर्यंत उचलले. मारीचाचा मामा हे ऐकून, ब्राह्मणाचा वेष घेऊन, वैश्वदेवाच्या शेवटी विदेहाकडे गेला आणि म्हणाला, 'माझे आगमन पाहुणा म्हणून मान्य करा.'
राजोवाच- स्वागतं भो इदं ब्रह्मन्नासनं तत्र निषीदेति
राजा म्हणाला, "स्वागत आहे ब्राह्मण, हे आसन घ्या, तिथे बसा."
स चातिथिस्तथेत्युक्त्वा निषसाद
तो पाहुणा म्हणाला, "तसेच," आणि बसला.
अथ राजा जलमादाय पादौ प्रक्षाल्य गंधपुष्पाक्षतैरभ्यर्च्य महाजं तस्मै निवेद्य भोजनाय प्रार्थयामास
मग राजाने पाणी घेऊन त्याचे पाय धुतले, चंदन, फुले आणि अक्षता अर्पण केली, उत्तम भोजन दिले आणि जेवायला सांगितले.
स चापि तदन्नं षड्रसोपेतं सौवर्णभाजनगतमीक्षमाणइवेतस्ततो विलोकयामास
त्या पाहुण्याने पाहिले की ते अन्न सहा रसांनी युक्त आणि सुवर्णाच्या भांड्यात ठेवलेले आहे; ते पाहून त्याने आजूबाजूला पाहिले.
वीक्ष्यासावचिंतयदेनां कथमपहरामि कथमालिंगामि कथमन्यत्किंचित्करोमीत्येवमवसरमलभमानस्तूष्णीमेव विनिर्गतः
तीला पाहून तो मनात म्हणाला, 'कसे तिला पळवू? कसे मिठी मारू? अजून काय करू?' पण संधी न मिळाल्याने तो गप्पच बाहेर गेला.
अथ देवा धनुःसज्जीकरणाय यतमाना अहंपूर्विकया विद्यमाना अन्योन्यतिरस्कारेण महेंद्रः प्राप धनुरुत्तमं प्रांतद्वयात्परं नावनमयितुं शशाक
मग सर्व देव धनुष्य सज्ज करण्यासाठी स्पर्धा करू लागले. प्रत्येकाने एकमेकांना मागे टाकण्याचा प्रयत्न केला. महेंद्र धनुष्यापर्यंत गेला, पण दोन्ही टोकांनाही वाकवू शकला नाही.
अथ सूर्यो धनुरादाय नमयन्नेव निपपात
मग सूर्याने धनुष्य उचलून वाकवायचा प्रयत्न केला, पण तो खाली पडला.
वायुर्बलवतां श्रेष्ठो जग्राहाजगवमथ स्वेनैव करेणोत्कर्षयन्नधः पपात धनुश्च वायोरुपरि पपात अहसंस्तदा सर्वे
वायू, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, त्याने धनुष्य उचलले आणि स्वतःच्या हाताने ओढताना खाली पडला. धनुष्यही त्याच्यावर पडले. हे पाहून सर्वजण आश्चर्यचकित झाले.
एतस्मिन्नंतरे तुरगवरमारुह्य बाणासुरः सहस्रबाहुरनेकानेकशिरोभिर्दैत्यैः परिवृतः प्रह्लादसमेतो विदेहपुरीमाजगाम
तेवढ्यात बाणासुर, ज्याला हजार हात होते, तो उत्तम घोड्यावर बसून, अनेक डोक्यांचे असुर आणि प्रह्लादासोबत, विदेह नगरीत आला.
अथ स्वविभूषणोद्भासितां दिशं कुर्वन्स्वतेजसापयशसो देवताः कुर्वन्नानाविधगीतं शृण्वन्द्व्यंगुलमात्रेण शक्तो विरराम
मग स्वतःच्या तेजाने आणि दागिन्यांनी दिशांना उजळवून, देवांना वेगवेगळ्या गाण्यांना लावून, तो फक्त दोन बोटांच्या वेळापुरता थांबला.
प्रह्लादोबलिश्चैवधावातेऽथविरेमतुः
प्रह्लाद आणि बळीही धावत आले, पण मग ते मागे फिरले.
अथ राक्षसेषु तूष्णींभूतेषु राजानोऽतिबलिनः समागता ज्याबंधाशक्ता अपसृत्य तस्थुः
राक्षस गप्प बसले तेव्हा बलाढ्य राजे एकत्र आले, त्यांनी धनुष्य सजवलं, पण ते मागे सरकून उभे राहिले.
राजोवाच- क्षितिसलिलगगनपवनदहनरविशशियजमानमूर्तिभिरष्टमूर्ते विश्वमूर्ते लोकमूर्त्ते त्रिभुवनमूर्ते वेदपुराणमूर्त्ते यज्ञमूर्ते स्तोत्रमूर्त्ते शास्त्रमूर्त्तेस्वधामूर्त्ते नारायणमूर्त्ते सर्वदेवतामूर्त्ते त्रयीमयत्रयीप्रमाणत्रयीनेत्रसा-मप्रियवसुधाराप्रियभक्तिप्रियभक्तसुलभाभक्तविदूरस्तुतिप्रिय धूपप्रिय दीपप्रिय घृतक्षीरप्रिय द्रो णकरवीरप्रिय श्रीपत्रप्रिय कमलकह्लारप्रिय नंद्यावर्तप्रिय बकुलप्रिय यूथिकाप्रिय कोकनदप्रिय ग्रीष्मजलावासप्रिय यमनियमप्रिय नियतेंद्रियप्रिय जपप्रिय श्राद्धप्रिय गायनप्रिय गायत्रीप्रिय पंचब्रह्मप्रिय सदाचारप्रिय गोत्रोत्सादिकमलभवहरिहरनयनसमर्चित पादकमलजयप्रद हरिप्रार्थितजलोत्पादितचक्रप्रदर्शकृत्स्मृतियुक्तिप्रद स्मृतमंगलप्रद मृत्युञ्जय नमस्ते नमस्ते
राजा म्हणाला—माती, पाणी, आकाश, वारा, अग्नी, सूर्य, चंद्र आणि यजमान या आठ रूपांनी, विश्वस्वरूप, त्रिभुवनस्वरूप, वेद-पुराणस्वरूप, यज्ञस्वरूप, स्तोत्रस्वरूप, शास्त्रस्वरूप, स्वधा, नारायणस्वरूप, सर्व देवतांचे स्वरूप, त्रैविद्य, त्रैविध्याचे प्रमाण, त्रिनेत्र, पृथ्वीप्रेमी, भक्तिप्रिय, भक्तांसाठी सहज, अभक्तांपासून दूर, स्तुतीप्रिय, धूपप्रिय, दीपप्रिय, तुपप्रिय, दूधप्रिय, द्रोणप्रिय, श्रीप्रिय, कमलप्रिय, शंखप्रिय, नंदीचक्रप्रिय, बकुलप्रिय, युथिकाप्रिय, कोकनदप्रिय, उन्हाळ्यात पाण्यात राहणे प्रिय, यम-नियमप्रिय, इंद्रियसंयमप्रिय, जपप्रिय, श्राद्धप्रिय, गायनप्रिय, गायत्रीप्रिय, पंचब्रह्मप्रिय, सदा आचारप्रिय, ब्रह्मा, हरि, हर यांनी पूजलेले चरण, विजय देणारे, हरिने मागितलेल्या जलातून चक्र दाखवणारे, स्मरण व मंगल देणारे, मृत्युञ्जय—तुम्हाला नमस्कार, नमस्कार.
प्रत्युत दशरथोऽपि सर्वानेवागतान्विजेतुमलं क्षत्रकदनश्च रामो यद्यायास्यति तर्हि मम सुतां किं करिष्यति वा किंकिं वा प्रेषयिष्यति कीदृशं कारयिष्यति मम किंवा करिष्यति सर्वथा हि प्रभूतबलवाहनो नरपतिरशेषमपि त्रिभुवनं हन्यात् किमुत मामल्पसत्वं किमुत बहुना भवानेव शरणं ममोपायं वद यथा विवाहे श्रेयो भविष्यति रामश्च जामाता भविष्यति
पुढे राजाने म्हटले, "दशरथसुद्धा जर सर्वांना जिंकण्यासाठी आला, आणि राम हा क्षत्रियांचा संहार करणारा येथे आला, तर तो माझ्या मुलीला काय करील? किंवा तो काय पाठवील? किंवा माझ्याशी काय वागेल? मोठ्या सैन्याचा राजा तर अख्ख्या त्रैलोक्याचा नाश करू शकतो, मग आमच्यासारख्या दुर्बलांचा काय? म्हणून, शेवटी, फक्त तुम्हीच माझे आश्रय आहात. विवाहात सर्व काही मंगल व्हावे आणि राम माझा जावई व्हावा यासाठी कोणता उपाय करावा हे मला सांगा."
तस्मिन्नेवावसरे सीता पद्मकिंजल्कप्रभेषदरुणवसनं बिभ्रती नीलकुटिलकुंतलैश्चलद्भिर्यूनां मनांस्याकर्षयद्भिः प्रेक्षमाणदृष्टिभग्नकलैरिव स्त्रीणां चित्तमीदृशमिति दर्शयद्भिरिवोपशोभित-ललाटानंगचापसुभ्रूपद्मपत्रारुणविलोचना तिलप्रसूननासामृदुस्निग्धरो मशकपोलानंतरा रक्तोष्ठराक्तासनमाणिक्यनिभदाडिमीदशना जपाकुसुमारुणाधरातिशोभितचिबुकाशुक्ति-कर्णासमदीर्घकंठातिमांसलवक्षाः पीनोद्भिन्नकुचकुड्मलानेकहारोपशोभिता सुभगाका-। रानतिमांसलबाहुलता मुग्धायतसमानांगुलिशिखापद्मारुणपल्लवाविविधबहुरत्नांगुलिभूषणामुष्टिग्राह्यमध्यासु रोमराजिगंभीरनाभिः पृथुजघनाकरिकरोरुस्तूणीरजंघासुपादकमला-नूपुरादि पादविभूषणा पादांगुलीभूषिता विकसितसौगंधिकं विदधती भुंजानमारीचस्य पुरतश्चागता
त्याच वेळी, सीता कमळाच्या केशरासारख्या लाल वस्त्रात, निळ्या कुरळ्या केसांनी तरुणांचे मन खेचणारी, तिच्या कटाक्षाने स्त्रियांचे हृदय मोडणारी, शोभिवंत कपाळ, मदनबाणासारख्या भुवया, कमळाच्या पाकळीसारखी डोळे, तिळाच्या फुलासारखी नाक, मऊ गाल, बिंब फळासारखे ओठ, डाळिंबाच्या दाण्यासारखे दात, जपाकुसुमासारखा ठसठशीत हनुवटी, शिंपल्यासारखे कान, लांब गळा, भरदार छाती, अनेक दागिन्यांनी सजलेली, गोड बांधा, मऊ हातपाय, कमळाच्या कळीसारख्या बोटा, विविध रत्नांच्या अंगठ्या, सुडौल कंबर, खोल नाभी, रुंद कंबरे, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे मांड्या, कमळासारखे पाय, नूपूर व पैंजणांनी सजलेले, सुगंधी फुलांचा दरवळ सोडणारी, मारीचाच्या समोर आली.