वसिष्ठ उवाच- इदानीमितः परमेकवर्षशतोपभोग्यं राक्षसत्वं नरकं भागीरथीस्नानमेकं शिवाय बिल्वपत्रशतं समर्प्य ततः स्नात्वा पापाद्विमुक्तो भवसीति
वसिष्ठ म्हणाले, 'आता तुला इथून पुढे शंभर वर्षे राक्षसाचे दुःख भोगावे लागेल. त्यानंतर भागीरथीमध्ये स्नान कर, शंकराला शंभर बिल्वपत्र अर्पण कर आणि पुन्हा स्नान केल्यावर तू पापातून मुक्त होशील.'
कदाचित्तादृशं कृतपुण्यं तव पदं प्रयच्छामि तदुपरिशिष्टां गतिं भजेति वसिष्ठवाक्यमाकर्ण्य ब्रह्मराक्षसो वसिष्ठोपदिष्टपुण्यवशाद्दिव्यशरीरो भूत्वा नमस्कृत्वा स्वर्गं जगाम
कधी कधी अशा पुण्य केलेल्याला मी वरदान देतो आणि त्यानंतर तुला उत्तम अवस्था मिळेल. वसिष्ठांचे हे शब्द ऐकून, वसिष्ठांनी सांगितलेल्या पुण्याच्या प्रभावाने ब्रह्मराक्षसाने दिव्य शरीर धारण केले, वंदन केले आणि स्वर्गात गेला.
अथ रामं प्राप्तेकाले उपनीय वसिष्ठो वेदानध्यापयामास षडंगानि मीमांसाद्वयं नीतिशास्त्रं चाध्यापयामास
नंतर योग्य वेळी वसिष्ठांनी रामाचा उपनयन केला आणि त्याला वेद, षडंग, दोन्ही मीमांसा आणि नीतीशास्त्र शिकवले.
अथ धनुर्वेदमायुर्वेदं भरत गांधर्व वास्तु शाकुन विविधयुद्धशास्त्राणि च
मग त्याला धनुर्वेद, आयुर्वेद, भरताचे कलागुण, गंधर्वविद्या, वास्तुशास्त्र, शकुनशास्त्र आणि विविध युद्धशास्त्र शिकवले.
अथ विवाहं कर्तुकामेन राज्ञा दशरथे नानानादेशजनपतीन्प्रति दूताः प्रेरिताः
मग विवाह करण्याच्या इच्छेने दशरथ राजाने विविध देशांमध्ये आणि प्रांतांमध्ये दूत पाठवले.
अथ कश्चिच्छीघ्रमागत्य राजानमिदमब्रवीत्
तेव्हा एकजण पटकन येऊन राजाला म्हणाला—
राजन्विदर्भदेशाधिपतिर्विदेहोनाम राजा तस्य पुत्री वैदेही होमलब्धारूपेण लक्ष्मीसमा सर्वलक्षणसंपन्ना रामयोग्या विद्यते स च तां दातुं राजा रामायोद्यतः तद्गम्यतां शीघ्रमिति
'राजा, विदर्भ देशाचा अधिपती विदेह नावाचा राजा आहे. त्याची कन्या वैदेही, जी लक्ष्मीप्रमाणे सुंदर, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि रामाला योग्य आहे, ती होमाने प्राप्त झाली आहे. तो राजा तिला रामाला देण्यास तयार आहे. लवकर तिकडे जा.'
बालिकाश्च विद्युल्लतांशुशोधितगात्रयष्टय उद्भिन्नकुचकमलकुड्मलविविधहारोपशोभिवक्षसो यत्किंचिद्भाषिण्योऽतिचपलमृदुगतयो वृद्धवनिताश्चागच्छन्
बालिका वीजेच्या लाटेसारख्या चमकणाऱ्या सडपातळ देहाच्या, नुकतेच उमलणाऱ्या स्तनांच्या, विविध हारांनी सजलेल्या, थोडेसे बोलणाऱ्या, अतिशय हलक्या व मृदू चालीच्या, आणि वृद्ध स्त्रियाही तिथे आल्या.
अथाभिकलनार्थं विलासिन्यो निशादूर्वाक्षतामंत्रमंगलकज्जलितकैशिकधमिल्ललताग्रंथि-त जटोपशोभित सीमंतशीर्षशोभितनासामुखविचित्राभरणार्हणहेमपात्रावस्थिताज्यगुग्गलु फलादिसौभाग्यद्रव्यमुद्वहंतीभिः स्त्रीभिरन्यैरपिशोभितजनैः स राजा निर्जगाम
मग विवाहाच्या तयारीसाठी, विलासिनी स्त्रिया, डोळ्यांत हळद, अक्षता, दुर्वा लावून, वेण्या फुलांनी सजवून, कपाळ व नाक विविध दागिन्यांनी झळकवून, सोन्याच्या भांड्यात तूप, धूप, फळे व इतर शुभ वस्तू घेऊन, इतर स्त्रिया व सेवकांसह, राजाला घेऊन बाहेर पडल्या.
तदानीं मंगलतुर्यघोषादेव दुंदुभिभेरीनिःसाणमर्दलशंखादिनादाः प्रादुर्बभूवुः
त्या वेळी मंगळमय तुर्यांचे, डफ, भेरी, मृदंग, शंख आणि इतर वाद्यांचे गोड आवाज आसमंतात घुमले.
गायकाश्च मंगलानि जगुः
गायकांनी मंगळगीतं गायली.
मंगलवेदवाक्यानुपाठेन वैदिकाः ब्राह्मणाः । कुलपाठका भेरीघोषेण कृत्स्नमाकाशमापूरयन्
वैदिक ब्राह्मणांनी मंगळमय वेदपठण केले आणि कुलपुरोहितांनी भेरीच्या गजरात सारा आकाश भरून टाकला.
अथान्योन्याक्षतपूर्वमंगीकुर्वंतः सूतबंदिजनादिभिः स्तूयमानाः पुरं प्रविविशुः
मग एकमेकांचा आदर करत, सूत आणि सेवकांनी स्तुती केली असता, ते सर्वजण नगरात शिरले.
विदेहनगरात्पश्चिमभागे निर्मितं मंदिरं दशरथः प्रविवेश
विदेहनगरीच्या पश्चिम बाजूला बांधलेल्या महालात दशरथ राजा गेला.
अवशिष्टाश्च यथायोग्यं भवनं विविशुः
इतरांनीही आपापल्या योग्य घरात प्रवेश केला.
अथ नारदो मिथिलां तदानीमेवागच्छत्
तेव्हाच नारद ऋषी मिथिलेत आले.
विदेहोऽपि देवर्षिमभिपूज्य स्वागतं दृष्ट्वा भोजनं कारयित्वा। सुखासीनाय मुनये सघनसारं तांबूलं दत्वा व्यज्ञापयत्
विदेह राजाने देवर्षीचे योग्य स्वागत करून, पाहुणचार केला, त्यांना सुखाने बसवून उत्तम तांबूल अर्पण केला आणि विनंती केली.
श्वो विवाहे भवान्स्थातुमर्हति कारयितुं विवाहम्
उद्या आपण विवाहासाठी उपस्थित राहून विधी करावा.
श्वो हि नक्षत्रं सूर्यनक्षत्रदर्शनं तत्र विवाहो न कर्तव्य इति
कारण उद्या सूर्यनक्षत्र आहे, त्या दिवशी विवाह करू नये.
अथ मौहूर्तिकं वृद्धगार्ग्यमाहूय राजा पप्रच्छ क्व विवाहमुहूर्तः
मग राजाने वृद्ध मौहूर्तज्ञ गार्ग्याला बोलावून विचारले, 'विवाहाचा मुहूर्त कधी आहे?'
श्व इति गार्ग्य उवाच
गार्ग्य म्हणाला, 'उद्या.'
राजा च नारदं गार्ग्यं चोदीक्ष्य भो इदमित्थमिति पप्रच्छ
राजाने नारद आणि गार्ग्य यांना विचारून, 'हे खरं आहे का?' असं विचारलं.
अथ नारदो गार्ग्यमुवाच
मग नारद गार्ग्याला म्हणाले,
कथमुक्तं लग्नं दास्यसि
'तू असं सांगितलेलं लग्नाचं वेळ कसं देणार?'
अथ गार्ग्यो विषघटिकाश्च विहाय लग्नं दास्यामि इत्युवाच
गार्ग्य म्हणाला, 'मी वाईट काळ टाळून शुभ मुहूर्त देईन.'
नारदोपि ब्रह्मवचनानि किं न जानासीत्युक्तवान्गार्ग्यम्
नारद म्हणाले, 'तुला ब्रह्मदेवाची वचने माहीत नाहीत का?'
गार्ग्यस्तुष्टस्तान्दोषानपठत्
गार्ग्य खूश होऊन त्या दोषांची वाचना करू लागला.
अथ वसिष्ठादीन्प्रेषयामास ते च तत्र गत्वा तां च निरीक्ष्य लग्नं निश्चित्यायोध्यामेत्य राजानमुक्त्वा रामसहिताः पृथिवीपतिसमेताः शीघ्रं विविध करि तुरग शकट शिबिकांदोलिकाभिरतिसुभगरूपभोगविलासक्रियानिपुणा विदितविविधचेष्टागंधर्वाः कामशास्त्रसुकुशलाः मृदुकठिनपृथुपयोधरासन्न कंठाः स्थूलसूक्ष्मललाटबिंबदशनच्छदमुखपंकजाः कुटिलकुंतलदीर्घकेशधम्मिल्लाः कनकपत्रकर्णाः स्नानचेष्टयोत्थितरोमशोभित जपाकुसुमरक्तदशना विशदविस्फुरच्छफरीलोचनाः शुक्तिकासदृशश्रवणाः नक्षत्रसदृशस्थूलमुक्ताफलोपशोभितनासापुटा मुकुरसदृशकपोलास्तिलप्रसूननासिका आनम्रमध्यप्रदेशचूचुका इंद्रगोपप्रतीकाशाधरपुटदशनक्षताः समदीर्घकांगप्रदर्शनास्थितसर्वप्रदेशवर्तुला नातिमांसलाः पिंडकाग्रंथिनीव्योवलितबाहुमूला अनतिचिरकालोत्थितरोमतया हरिद्रा वर्णतया च कर्णिकारदलसदृशबाहुमूला मृदुस्निग्धवर्तुलसूक्ष्ममध्यप्रदेशाः कठिनस्थूलवर्तुलामग्नचूचुकपरस्परस्थानाक्रमणस्पर्द्धि पयोधरमध्यलब्धपदकपयोधरोपरिचंचलविविधमणिमय हारोपशोभित वक्षःस्थलाः पयोधरपरितो लब्धपदतया तरुणदृष्टिपरम्परतया असमानयानाभिकूपोपरितन रोमराज्योपशोभितोदरप्रदेशा भज्यमान मध्यस्थलीकरणएव वलीत्रयोपशोभित मुष्टिग्राह्यमध्याः करिकरोपमजघनप्रदेशा अरोमसदृशमृदुस्निग्धामला समजान्व्यः कदलीस्तंभसंनिभोरुयुगला आमग्नजानुकृशकुशवर्तुलपिंडिकारहितजंघा आमग्नगुल्फा आसूक्ष्मस्निग्धा दीर्घदीर्घांगुली पादानूपुररवाह्वयमानमदना हंसमतंगजगमना दक्षिणांगुष्ठस्पर्शिकच्छाग्रा उपरिकच्छं नीवीं कृत्वा करद्वययुता वस्त्रप्रदेशकंठमप्रावृत्या परवसनपरिभागा वृतस्तनवसना परभागे वामांस एव दक्षिणपार्श्वगतेन दशाभागेन नाभिप्रांतेन प्रवेशितोपशोभितगात्रयष्टयो योषितो विवाहमंगलकर्मकरणायानेकश आगच्छन्
मग वसिष्ठ व इतरांना पाठवले. ते तिथे जाऊन तिला पाहिले, लग्नाचा शुभ मुहूर्त ठरवला आणि अयोध्येत परत येऊन राजाला सांगितले. मग राम व इतर राजपुत्रांसह राजा आणि सर्वजण हत्ती, घोडे, रथ, पालख्या, डोली, विविध सुखसोयींमध्ये कुशल सेवक, गंधर्वविद्या जाणणारे, कामशास्त्रात निपुण, मऊ आणि घट्ट, गोल व सुंदर स्तन, सडपातळ गळा, रुंद कपाळ, सुंदर दातांची मांडणी असलेली कमळासारखी तोंड, कुरळ्या आणि लांब केसांच्या वेण्या, सोन्याचे दागिने, स्नानाने उजळलेली काया, जपाकुसुमासारखे लाल ओठ, स्वच्छ आणि चमकदार माशासारखी डोळे, शंखासारखे कान, तारकांसारखे मोठे मोत्यांनी सजलेली नाक, आरशासारखे गाल, तिळफुलासारखी नाक, किंचित वाकडी कंबर, इंद्रगोपासारखे ओठ, लांब आणि सडपातळ हातपाय, गोल आणि नाजूक शरीर, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे हात, नुकतेच उगवलेले केस, झेंडूच्या पाकळीसारखे रंग, मऊ व गोल, सडपातळ शरीर, घट्ट व पूर्ण स्तन, विविध रत्नांच्या हारांनी सजलेले वक्षस्थळ, स्तनाभोवती तरुणींच्या कटाक्षाने उमटलेले चिन्ह, कमरेवर बारीक केस, हातात मावेल अशी सडपातळ कंबर, हत्तीच्या पिल्लासारखे नितंब, मऊ व स्वच्छ जांघा, केळीच्या देठासारखे पाय, गुडघ्याजवळून सडपातळ पिंड, मऊ व लांब बोटांचे पाय, हंस व गजासारखे चालणे, उजव्या अंगठ्याने जमीन स्पर्श करीत चालणे, कंबरला वस्त्र बांधून दोन्ही हातांनी वस्त्र धरलेले, वक्षस्थळ झाकलेले, शरीरावर दागिने, अशा असंख्य स्त्रिया विवाहमंगळासाठी आल्या.
अथ विदेहे पुरतः क्रोशमात्रे चूतवनिकायां विविधविटपविस्तरप्रदेशविविधविहंगकूजिता-कर्णनदत्तकर्णवनहरिणशाववत्यां महारजतनिर्मितोच्चनीचप्रासादोपशोभितप्रदेशविविधविहंगायां हेमवल्कलसंवीतभसितो-द्धूलितशरीरजटिलमुनिगणध्यानोपासनोपशोभितवृक्षमालायां विविधविद्यधरवधूपयोधरभाराभिभूतविचरिततरंगसरसीयुतायां सरस्तीरमिलितसैरंध्रीयुवतिभिराहूयमान तरुणजनायां नानावर्णकुसुमसौरभवासिताशेषप्रदेशायामितस्ततो रिरंसया प्रदर्शितस्फारशफरीविलोचनतरलचक्षुषा प्रभाविलसितशरीरवेश्याजनायां विविधाश्चर्ययुतायां दशरथः सामात्यपुरोहिताभिरामरामादिपुत्रसहितः सुखमुवास
मग विदेहाजवळ, एक कोस अंतरावर, विविध झाडांनी भरलेल्या आंब्याच्या बागेत, अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या, हरिणशावक कान देऊन ऐकत असलेल्या, चांदीच्या उंच-सखल राजवाड्यांनी सजलेल्या, राख व झाडाच्या सालीने झाकलेले, ध्यानधारणा करणाऱ्या जटाधारी मुनींनी वेढलेल्या झाडांच्या रांगेत, विद्याधर स्त्रियांच्या स्तनांनी लाटलेली जलाशये असलेल्या, काठावर सैरंध्री व युवतींनी गर्दी केलेल्या, रंगीबेरंगी फुलांच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या, विविध वेश्या अंगावर प्रकाश पाडत, डोळ्यांनी हसत, अनेक आश्चर्यांनी भरलेल्या त्या ठिकाणी, दशरथ राजाने मंत्री, पुरोहित, राम व इतर पुत्रांसह आनंदाने वास्तव्य केले.
अथ वैदेहोऽपि मिथिलां नानापताकोपशोभितां विविधप्रासादगोपुरोद्यानदेवतायतनोपशोभितामन्योन्यकेलिचतुरयुवतिजनानुकीर्णामुशीरविरचितमहाप्रपां सुकेलीजनोपशोभितविशिखां । विविधपण्योपशोभितरथ्यां तत्रतत्र ब्रह्मघोषशोभितमठां प्रतिमंदिरं मीमांसादिव्याख्यानसंपादि सामाध्ययनां सुपुण्यहविर्गंधसामादिस्वरपदक्रमश्रुतिब्राह्मणवाटिकामनेकपरिवृढमंदिरप्रवेशनिष्क्रीतागुरुकुंकुमाध्वर्य्युवेषां मृदुलवसन तांबूल रक्तदंतच्छदकामिनीमृदुवचनकठिनवचनकरसंज्ञानिर्द्धारित प्रतिवचनविविधोपायना हरणकरजनोपशोभितां मृदुधवलजघनपरिवीतवस्त्रोपरिभागेन स्निग्धवर्तुलपरस्परसंघर्षपयोधरमध्यप्रदेशोपशोभित वामांसकंदोपशोभितवनितां विविधमुक्ताहारजपासंकाशदशनच्छद मंदहासमालाकारसहस्रोपशोभितां पुण्यासवसाधनमंदिरां तत्रतत्र विचित्रतोरणां विशुद्धवीथिकां तत्रतत्र स्थापितकल्पपादपां रंभाविभूषितद्वारां पुरीं शोभितां शोभयामास
मग विदेहराजाने मिथिला नगरी अनेक पताकांनी, विविध राजवाडे, गडकोट, बागा, देवालयांनी, एकमेकांशी खेळ करणाऱ्या युवतींनी, उशीऱ्याच्या गवताने बांधलेल्या मोठ्या विहिरींनी, सुंदर स्त्रियांनी, विविध वस्तूंच्या दुकानांनी सजलेल्या रस्त्यांनी, वेदघोषाने निनादणाऱ्या मठांनी, मंदिरे, मीमांसा व इतर शास्त्रांच्या पाठशाळांनी, सामवेद पठण करणाऱ्या ब्राह्मणांनी, घृताच्या सुगंधाने भरलेल्या घरांनी, मऊ वस्त्रे, तांबूलाने लाल ओठ, गोड व कडक बोलणाऱ्या, हुशार प्रत्युत्तर देणाऱ्या, दागिन्यांनी सजलेल्या, मऊ पांढऱ्या वस्त्रांनी नितंब झाकलेल्या, गोल व मऊ स्तनांनी उजळलेल्या, सुंदर बाहूंनी, मोत्यांच्या हारांनी व जपाकुसुमासारख्या ओठांनी, मंद हास्याने, पुण्याच्या मद्यगृहांनी, सुंदर तोरणांनी, स्वच्छ रस्त्यांनी, कल्पवृक्षांनी, केळीच्या खांबांनी सजवलेल्या दरवाज्यांनी, अशा स्त्रियांनी व इतर जनांनी नगरी शोभिवली.