अथ पुत्रकामेष्टौ समाप्तायामाहवनीयाद्यज्ञमूर्तिः शंखचक्रगदापाणिरुदतिष्ठत् । राजानं च वरं वृणीष्वेत्युक्तवान्
मग पुत्रकामेष्टी यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेली यज्ञमूर्ती प्रकट झाली आणि राजाला म्हणाली, 'वर माग.'
स च राजा वव्रे पुत्रानतिधार्म्मिकान्दीर्घायुषश्चतुरोलोकोपकारकान्देहीति
राजाने मागितले, 'माझ्या पुत्रांना अत्यंत धर्मनिष्ठ, दीर्घायुषी आणि चारही लोकांचा उपकार करणारे होऊ दे.'
अथ राजमहिष्यश्चतस्रः कौशल्या सुमित्रा सुरूपा सुवेषा चेति
मग त्या चार राणी म्हणजे कौसल्या, सुमित्रा, सुरूपा आणि सुवेशा.
राजानमब्रुवन्देव प्रतियोषमेकेन पुत्रेण भवितव्यम्
त्या सर्व राणींनी राजाला सांगितले, 'आम्हा प्रत्येकीला एकेक पुत्र व्हावा.'
अथ कौशल्योवाच एष यदि प्रसन्नो देवस्तदायमुत्पद्यतां मम
मग कौसल्याने म्हटले, 'देव जर प्रसन्न असेल, तर हा पुत्र माझ्या पोटी जन्माला यावा.'
राजोवाच- मम यदिष्टं तदयं प्रार्थ्यते हरिः । विष्णोप्रसीददेवेश कमलापते शंखचक्रगदाधरविभीषणसृष्टिसमस्तलोकपालादिपूजित पादयुगलशाश्वतहरे नमस्ते नमस्ते एवं स्तुतो भगवानथ राजानमाह
राजा म्हणाला: 'माझी इच्छा पूर्ण झाली असेल, तर हेच मी मागतो, हरी. हे देवाधिदेव, कमलनयन, शंख, चक्र, गदा धारण करणारे, भयावह सृष्टीकर्ता, सर्व लोकपालांनी पूजिलेले, शाश्वत हरी, तुझ्या पायांना मी नमस्कार करतो, नमस्कार करतो.' अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भगवान राजाला म्हणाले.
माधव उवाच- तव पुत्रो भविष्यामि कौशल्यायाम् । अथ चरुं प्राविशद्धरिः । तं चरुं हि चतुर्धा विभज्य भार्य्याभ्यो दत्तवान्
माधव म्हणाले: 'मी तुझा पुत्र म्हणून कौसल्येच्या पोटी जन्म घेईन.' मग हरी त्या यज्ञाहुतीत प्रवेशले. त्या आहुतीचे चार भाग करून त्यांनी आपल्या राणींना दिले.
अथ कौशल्यायां रामो लक्ष्मणः सुमित्रायां सुरूपायां भरतः सुवेषायां शत्रुघ्नो जज्ञे खात्पुष्पवृष्टिश्च पपात
मग कौसल्येला राम, सुमित्रेला लक्ष्मण, सुरूपेला भरत आणि सुवेशेला शत्रुघ्न जन्मले. आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला.
अथ चतुराननः स्वयमुपेत्य जातकर्मादिकाः क्रियाश्चक्रे
मग चतुर्मुख ब्रह्मा स्वतः येऊन, जन्मसोहळा आणि इतर विधी केले.
त्रिभुवनाभिरामतया राम इति नाम चक्रे रूपशौर्य्यादिलक्ष्मीयोग्यतया लक्ष्मण इत्यपरस्य भुवं भारात्तारयतीति भरतः शत्रून्हंतीति शत्रुघ्न इति नामानि कृत्वा ब्रह्मा स्वभवनं जगाम शिशवश्च वृद्धिमीयुः
तीनही लोकांना आनंद देतो म्हणून त्याचे नाव राम ठेवले; रूप, शौर्य आणि सौभाग्याला योग्य म्हणून दुसऱ्याचे नाव लक्ष्मण ठेवले; पृथ्वीवरील भार दूर करील म्हणून भरत, आणि शत्रूंचा नाश करील म्हणून शत्रुघ्न असे नाव ठेवले. ही नावे ठेवून ब्रह्मा आपल्या लोकात परतले आणि मुले वाढू लागली.
अथ कुमारोपि पार्श्वेनास्यांकमारोप्य कलकलितलोचनो यत्किंचिदुवाच
मग कुमाराने वडिलांच्या मांडीवर चढून, खेळकर डोळ्यांनी काही शब्द बोलले.
याचमानमितस्ततो वीक्षमाणः तात गच्छेशये तात क्रीडामि तातेत्यादिपुत्रसुखमनुभूयानुभूय निर्वृतिं ययौ
इकडे तिकडे पाहत, 'बाबा, मी झोपू का? बाबा, मी खेळू का?' असे विचारत, पुत्रसुखाचा अनुभव घेत, तो समाधान पावला.
अथ कदाचिद्भोक्तुमागते राजनि रामचंद्रो बालक्रीडासक्तहृदयो बहुक्रीडनकरकमल उत्प्लुत्य धावमानो नरपतिपुरःस्थितमणिखचितसुवर्णभाजनस्थमन्नं वामकरेण गृहीत्वा राजनि चिक्षेप इदमपि राजा सुखाय मेने । एतादृशान्यन्यानि चकार रामचंद्रः
एकदा राजा जेवायला बसला असता, रामचंद्र बाललीलांमध्ये रमलेला, अनेक खेळणी हातात घेऊन उडी मारत धावत गेला आणि राजासमोर ठेवलेल्या रत्नजडित सुवर्णपात्रातील अन्न डाव्या हाताने उचलून राजावर फेकले. राजाने हेही सुख मानले. रामचंद्र अशा अनेक लीला करीत असे.
अथ कदाचित्क्रीडमाने रामे वात्या राममपातयद्रामश्च रुदन्नपतत्
एकदा राम खेळत असताना जोरदार वाऱ्याने त्याला खाली पाडले आणि राम रडत खाली पडला.
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मराक्षसो राममगृह्णाद्रामश्च मूर्च्छामाप
त्याच वेळी एक ब्रह्मराक्षसाने रामाला पकडले आणि राम बेशुद्ध झाला.
अथ सहचरो बाल इतस्ततो रोरूयमाणो रामं तथाविधं राज्ञे व्यज्ञापयत्
मग रामाचा सोबती, एक मुलगा, रडत रडत, रामाची अवस्था राजाला सांगायला गेला.
अथ राजा राममादाय वसिष्ठमाह किमिदं रामस्येति पप्रच्छ
मग राजाने रामाला उचलून वसिष्ठांकडे नेले आणि विचारले, 'रामाला हे काय झाले?'
अथ वसिष्ठो भस्मादायाभिमंत्र्य ब्रह्मराक्षसं मोचयामास
मग वसिष्ठांनी राख घेतली, मंत्र म्हणून ती राख रामावर लावली आणि ब्रह्मराक्षसाच्या तावडीतून रामाची सुटका केली.
पप्रच्छ को भवानिति स चाहाहं वेदगर्वितो ब्राह्मणो बहुशः परधनमपहृत्य ब्रह्मराक्षसो जातो मे निष्कृतिं विचारय
वसिष्ठांनी विचारले, 'तू कोण आहेस?' तेव्हा तो म्हणाला, 'मी वेदाचा गर्व असलेला ब्राह्मण आहे. मी अनेक वेळा दुसऱ्यांचे धन चोरले म्हणून ब्रह्मराक्षस झालो. माझ्यासाठी कोणती प्रायश्चित्त आहे ते सांग.'
वसिष्ठ उवाच- इदानीमितः परमेकवर्षशतोपभोग्यं राक्षसत्वं नरकं भागीरथीस्नानमेकं शिवाय बिल्वपत्रशतं समर्प्य ततः स्नात्वा पापाद्विमुक्तो भवसीति
वसिष्ठ म्हणाले, 'आता तुला इथून पुढे शंभर वर्षे राक्षसाचे दुःख भोगावे लागेल. त्यानंतर भागीरथीमध्ये स्नान कर, शंकराला शंभर बिल्वपत्र अर्पण कर आणि पुन्हा स्नान केल्यावर तू पापातून मुक्त होशील.'
कदाचित्तादृशं कृतपुण्यं तव पदं प्रयच्छामि तदुपरिशिष्टां गतिं भजेति वसिष्ठवाक्यमाकर्ण्य ब्रह्मराक्षसो वसिष्ठोपदिष्टपुण्यवशाद्दिव्यशरीरो भूत्वा नमस्कृत्वा स्वर्गं जगाम
कधी कधी अशा पुण्य केलेल्याला मी वरदान देतो आणि त्यानंतर तुला उत्तम अवस्था मिळेल. वसिष्ठांचे हे शब्द ऐकून, वसिष्ठांनी सांगितलेल्या पुण्याच्या प्रभावाने ब्रह्मराक्षसाने दिव्य शरीर धारण केले, वंदन केले आणि स्वर्गात गेला.
अथ रामं प्राप्तेकाले उपनीय वसिष्ठो वेदानध्यापयामास षडंगानि मीमांसाद्वयं नीतिशास्त्रं चाध्यापयामास
नंतर योग्य वेळी वसिष्ठांनी रामाचा उपनयन केला आणि त्याला वेद, षडंग, दोन्ही मीमांसा आणि नीतीशास्त्र शिकवले.
अथ धनुर्वेदमायुर्वेदं भरत गांधर्व वास्तु शाकुन विविधयुद्धशास्त्राणि च
मग त्याला धनुर्वेद, आयुर्वेद, भरताचे कलागुण, गंधर्वविद्या, वास्तुशास्त्र, शकुनशास्त्र आणि विविध युद्धशास्त्र शिकवले.
अथ विवाहं कर्तुकामेन राज्ञा दशरथे नानानादेशजनपतीन्प्रति दूताः प्रेरिताः
मग विवाह करण्याच्या इच्छेने दशरथ राजाने विविध देशांमध्ये आणि प्रांतांमध्ये दूत पाठवले.
अथ कश्चिच्छीघ्रमागत्य राजानमिदमब्रवीत्
तेव्हा एकजण पटकन येऊन राजाला म्हणाला—
राजन्विदर्भदेशाधिपतिर्विदेहोनाम राजा तस्य पुत्री वैदेही होमलब्धारूपेण लक्ष्मीसमा सर्वलक्षणसंपन्ना रामयोग्या विद्यते स च तां दातुं राजा रामायोद्यतः तद्गम्यतां शीघ्रमिति
'राजा, विदर्भ देशाचा अधिपती विदेह नावाचा राजा आहे. त्याची कन्या वैदेही, जी लक्ष्मीप्रमाणे सुंदर, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि रामाला योग्य आहे, ती होमाने प्राप्त झाली आहे. तो राजा तिला रामाला देण्यास तयार आहे. लवकर तिकडे जा.'
बालिकाश्च विद्युल्लतांशुशोधितगात्रयष्टय उद्भिन्नकुचकमलकुड्मलविविधहारोपशोभिवक्षसो यत्किंचिद्भाषिण्योऽतिचपलमृदुगतयो वृद्धवनिताश्चागच्छन्
बालिका वीजेच्या लाटेसारख्या चमकणाऱ्या सडपातळ देहाच्या, नुकतेच उमलणाऱ्या स्तनांच्या, विविध हारांनी सजलेल्या, थोडेसे बोलणाऱ्या, अतिशय हलक्या व मृदू चालीच्या, आणि वृद्ध स्त्रियाही तिथे आल्या.
अथ पादसंचारिणं बालचंद्र संकाशदर्शनं बिंबाधरमुन्नततिलप्रसूननासं पुरश्चूलिकालंबमान-रत्नपत्रकं श्रवणलोललंबमानकुंडलं वक्षःस्थलविचलित स्थूलमुक्ताहारं विलसत्कार्तस्वरो ब-ह्वलयं सिंजन्मणिकंकणरत्नांगुलीयकं हेममणिरचितश्रोणिसूत्रं सिंजन्ननूपुरोपशोभितपादमंगुलीयोपशोभितपादमध्यांगुलीयकं वज्रांकुशसरोजलांछनशोभितोरुपादतलं तूणीरसदृश जंघं करिकरसदृशोरुं विस्तृतजघनं सूक्ष्ममध्यंवर्तुलावर्तकं गंभीरनाभिमिंद्रनीलशिलाविशा-ल वक्षःस्थलं कंबुग्रीवंचंद्रबिंबसदृशवदनमर्द्धचंद्र सदृशललाटं नीलकुटिलकुंतलं क्रोडासक्तंधूलिभिरापांडुरं फुल्लपद्मदलारक्तविलोललोचनं महेश्वरमिवोद्धूलितभूतिं महेश्वरमिव दिगंबरं रामं कुमारं राजा दशरथो दृष्ट्वा हर्षपरिपूर्णहृदयः पुत्रमालिंग्य चुंबित्वा वक्षस्यालिलिंग दृढम्
मग पावलांनी चालणारा, बालचंद्रासारखा तेजस्वी, बिंबासारखे ओठ, उंच आणि तिळफुलासारखी नाक, कपाळावर रत्नपाटी, कानात झुलणारी कुंडले, छातीवर जाड मोत्यांची माळ, हातात सोन्याच्या कड्या, बोटात रत्नांची अंगठी, कमरेला सोन्याचा रत्नजडित मेखला, पायात नूपुर आणि बोटात अंगठी, पायाच्या तळव्यावर वज्र, अंकुश आणि कमळाची चिन्हे, जांघा तुणीरासारखी, पाय हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे, कंबर सडपातळ, नाभी खोल, छाती निळ्या नीलमणीसारखी, गळा शंखासारखा, चेहरा चंद्र आणि कमळासारखा, कपाळ अर्धचंद्रासारखे, केस काळे, कुरळे आणि धुळीने फिकट, डोळे फुललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे लाल आणि चपळ, महेश्वरासारखा राखेने माखलेला, महेश्वरासारखा दिगंबर, असा रामकुमार पाहून राजा दशरथाचा हृदय आनंदाने भरून गेला. त्याने पुत्राला मिठी मारली, चुंबन घेतले आणि छातीशी घट्ट धरले.
अथ वसिष्ठादीन्प्रेषयामास ते च तत्र गत्वा तां च निरीक्ष्य लग्नं निश्चित्यायोध्यामेत्य राजानमुक्त्वा रामसहिताः पृथिवीपतिसमेताः शीघ्रं विविध करि तुरग शकट शिबिकांदोलिकाभिरतिसुभगरूपभोगविलासक्रियानिपुणा विदितविविधचेष्टागंधर्वाः कामशास्त्रसुकुशलाः मृदुकठिनपृथुपयोधरासन्न कंठाः स्थूलसूक्ष्मललाटबिंबदशनच्छदमुखपंकजाः कुटिलकुंतलदीर्घकेशधम्मिल्लाः कनकपत्रकर्णाः स्नानचेष्टयोत्थितरोमशोभित जपाकुसुमरक्तदशना विशदविस्फुरच्छफरीलोचनाः शुक्तिकासदृशश्रवणाः नक्षत्रसदृशस्थूलमुक्ताफलोपशोभितनासापुटा मुकुरसदृशकपोलास्तिलप्रसूननासिका आनम्रमध्यप्रदेशचूचुका इंद्रगोपप्रतीकाशाधरपुटदशनक्षताः समदीर्घकांगप्रदर्शनास्थितसर्वप्रदेशवर्तुला नातिमांसलाः पिंडकाग्रंथिनीव्योवलितबाहुमूला अनतिचिरकालोत्थितरोमतया हरिद्रा वर्णतया च कर्णिकारदलसदृशबाहुमूला मृदुस्निग्धवर्तुलसूक्ष्ममध्यप्रदेशाः कठिनस्थूलवर्तुलामग्नचूचुकपरस्परस्थानाक्रमणस्पर्द्धि पयोधरमध्यलब्धपदकपयोधरोपरिचंचलविविधमणिमय हारोपशोभित वक्षःस्थलाः पयोधरपरितो लब्धपदतया तरुणदृष्टिपरम्परतया असमानयानाभिकूपोपरितन रोमराज्योपशोभितोदरप्रदेशा भज्यमान मध्यस्थलीकरणएव वलीत्रयोपशोभित मुष्टिग्राह्यमध्याः करिकरोपमजघनप्रदेशा अरोमसदृशमृदुस्निग्धामला समजान्व्यः कदलीस्तंभसंनिभोरुयुगला आमग्नजानुकृशकुशवर्तुलपिंडिकारहितजंघा आमग्नगुल्फा आसूक्ष्मस्निग्धा दीर्घदीर्घांगुली पादानूपुररवाह्वयमानमदना हंसमतंगजगमना दक्षिणांगुष्ठस्पर्शिकच्छाग्रा उपरिकच्छं नीवीं कृत्वा करद्वययुता वस्त्रप्रदेशकंठमप्रावृत्या परवसनपरिभागा वृतस्तनवसना परभागे वामांस एव दक्षिणपार्श्वगतेन दशाभागेन नाभिप्रांतेन प्रवेशितोपशोभितगात्रयष्टयो योषितो विवाहमंगलकर्मकरणायानेकश आगच्छन्
मग वसिष्ठ व इतरांना पाठवले. ते तिथे जाऊन तिला पाहिले, लग्नाचा शुभ मुहूर्त ठरवला आणि अयोध्येत परत येऊन राजाला सांगितले. मग राम व इतर राजपुत्रांसह राजा आणि सर्वजण हत्ती, घोडे, रथ, पालख्या, डोली, विविध सुखसोयींमध्ये कुशल सेवक, गंधर्वविद्या जाणणारे, कामशास्त्रात निपुण, मऊ आणि घट्ट, गोल व सुंदर स्तन, सडपातळ गळा, रुंद कपाळ, सुंदर दातांची मांडणी असलेली कमळासारखी तोंड, कुरळ्या आणि लांब केसांच्या वेण्या, सोन्याचे दागिने, स्नानाने उजळलेली काया, जपाकुसुमासारखे लाल ओठ, स्वच्छ आणि चमकदार माशासारखी डोळे, शंखासारखे कान, तारकांसारखे मोठे मोत्यांनी सजलेली नाक, आरशासारखे गाल, तिळफुलासारखी नाक, किंचित वाकडी कंबर, इंद्रगोपासारखे ओठ, लांब आणि सडपातळ हातपाय, गोल आणि नाजूक शरीर, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे हात, नुकतेच उगवलेले केस, झेंडूच्या पाकळीसारखे रंग, मऊ व गोल, सडपातळ शरीर, घट्ट व पूर्ण स्तन, विविध रत्नांच्या हारांनी सजलेले वक्षस्थळ, स्तनाभोवती तरुणींच्या कटाक्षाने उमटलेले चिन्ह, कमरेवर बारीक केस, हातात मावेल अशी सडपातळ कंबर, हत्तीच्या पिल्लासारखे नितंब, मऊ व स्वच्छ जांघा, केळीच्या देठासारखे पाय, गुडघ्याजवळून सडपातळ पिंड, मऊ व लांब बोटांचे पाय, हंस व गजासारखे चालणे, उजव्या अंगठ्याने जमीन स्पर्श करीत चालणे, कंबरला वस्त्र बांधून दोन्ही हातांनी वस्त्र धरलेले, वक्षस्थळ झाकलेले, शरीरावर दागिने, अशा असंख्य स्त्रिया विवाहमंगळासाठी आल्या.
अथ विदेहे पुरतः क्रोशमात्रे चूतवनिकायां विविधविटपविस्तरप्रदेशविविधविहंगकूजिता-कर्णनदत्तकर्णवनहरिणशाववत्यां महारजतनिर्मितोच्चनीचप्रासादोपशोभितप्रदेशविविधविहंगायां हेमवल्कलसंवीतभसितो-द्धूलितशरीरजटिलमुनिगणध्यानोपासनोपशोभितवृक्षमालायां विविधविद्यधरवधूपयोधरभाराभिभूतविचरिततरंगसरसीयुतायां सरस्तीरमिलितसैरंध्रीयुवतिभिराहूयमान तरुणजनायां नानावर्णकुसुमसौरभवासिताशेषप्रदेशायामितस्ततो रिरंसया प्रदर्शितस्फारशफरीविलोचनतरलचक्षुषा प्रभाविलसितशरीरवेश्याजनायां विविधाश्चर्ययुतायां दशरथः सामात्यपुरोहिताभिरामरामादिपुत्रसहितः सुखमुवास
मग विदेहाजवळ, एक कोस अंतरावर, विविध झाडांनी भरलेल्या आंब्याच्या बागेत, अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या, हरिणशावक कान देऊन ऐकत असलेल्या, चांदीच्या उंच-सखल राजवाड्यांनी सजलेल्या, राख व झाडाच्या सालीने झाकलेले, ध्यानधारणा करणाऱ्या जटाधारी मुनींनी वेढलेल्या झाडांच्या रांगेत, विद्याधर स्त्रियांच्या स्तनांनी लाटलेली जलाशये असलेल्या, काठावर सैरंध्री व युवतींनी गर्दी केलेल्या, रंगीबेरंगी फुलांच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या, विविध वेश्या अंगावर प्रकाश पाडत, डोळ्यांनी हसत, अनेक आश्चर्यांनी भरलेल्या त्या ठिकाणी, दशरथ राजाने मंत्री, पुरोहित, राम व इतर पुत्रांसह आनंदाने वास्तव्य केले.