व्याख्या या कापि काकुत्स्थ पुराणस्य हिता हि सा । तस्मात्त्वं देवयाचस्व व्याख्यास्ये यत्पुराणकम्
काकुत्स्थ, पुराणाचे कोणतेही स्पष्टीकरण असो, ते हितकारकच असते. म्हणून, तू देवांकडे ज्या पुराणाचे स्पष्टीकरण हवे आहे ते माग.
शंभुरुवाच- एवं पौराणिकेनोक्तं श्रुतवानपि गौतमः । स्वयं वस्त्रत्रयं प्रादाद्ब्राह्मणाय महात्मने
शंभू म्हणाले—पुराणकाराने सांगितलेले गौतमाने ऐकले, तरी त्याने स्वतः त्या महात्मा ब्राह्मणाला तीन वस्त्रे दिली.
कौर्मं पुराणं प्रथमं श्रुतवानिति नः श्रुतम् । दत्तवान्स्वर्णमधिकं वस्त्राणि च शुभानि च
त्याने प्रथम कूर्मपुराण ऐकले, असे आपल्याला ऐकायला मिळते. त्याने सोनं आणि शुभ वस्त्रे दिली.
अथ लैंगं च शुश्राव वैष्णवं वामनं तथा । पाद्मं च गारुडं चैव सौरं ब्राह्ममथैव च
नंतर त्याने लिंग, वैष्णव, वामन, पद्म, गारुड, सौर आणि ब्राह्म पुराण ऐकले.
एवमष्ट स शुश्राव पुराणानि स गौतमः । अथ रामायणं चैव कौर्ममेव पुनश्च सः
अशा प्रकारे गौतमाने आठ पुराणे ऐकली. मग त्याने रामायण आणि पुन्हा कूर्मपुराण ऐकले.
शिवनारायणेत्येवं जपं चक्रे सदैव हि । अवाप निधनं चापि स गतो ब्रह्मणः पदम्
तो नेहमी 'शिव-नारायण' या नामाचा जप करत असे. मृत्यूनंतर त्याला ब्रह्मलोक मिळाला.
ब्रह्मा संपूज्य तं विप्रं विष्णुलोकमथागमत् । विष्णुना पूजितः सोऽथ जगाम शिवमंदिरम्
ब्रह्मदेवाने त्या ब्राह्मणाची पूजा केली आणि मग तो विष्णुलोकात गेला. तिथे विष्णूने त्याची पूजा केली आणि मग तो शिवमंदिरात गेला.
सर्वेषामेव वंद्योऽसौ गौतमो मुनिसत्तमः । भारतश्रवणे चापि नियमा ये मयेरिताः
सर्वांसाठी वंदनीय असलेला गौतम हा श्रेष्ठ ऋषी आहे. आणि मी भारत ऐकण्यासाठी सांगितलेले नियम त्याला लागू पडतात.
पुरा व्यासेन मुनिना त्रिवर्षाद्यत्कृतं शुभम् । श्रवणात्तस्य कृत्स्नस्य व्याकर्ता भारतस्य यः
पूर्वी व्यास ऋषींनी तीन वर्षे जे पुण्य कार्य केले, ते जो कोणी पूर्णपणे ऐकून भारताचे स्पष्टीकरण करतो—
न किंचित्प्रणमेद्विप्रं मुक्त्वा योगिनमुत्तमम् । सर्वेषामेव वंद्योसौ भारतं व्याकरोति यः
तो श्रेष्ठ योग्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही ब्राह्मणाला नमस्कार करू नये. कारण जो भारताचे स्पष्टीकरण करतो, तो सर्वांना वंदनीय आहे.
यो महाभारतं नित्यं व्याख्यास्यति पठेच्च वा । स सर्वेभ्योधिको विप्रस्तारयेच्चैव मानवान्
जो नेहमी महाभारताचे स्पष्टीकरण करतो किंवा वाचतो, तो ब्राह्मण सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ होतो आणि माणसांना तारतो.
व्याकरोति च पर्वैकं सर्वाणि कतिचित्तु वा । सर्वपापविनिर्मुक्तो हव्ये कव्ये विशिष्यते
तो एक पर्व किंवा सर्व पर्वांचे स्पष्टीकरण करतो, तरी तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि यज्ञ व काव्य यामध्ये श्रेष्ठ ठरतो.
तमेव प्रणमेद्विप्रं तमेवार्हं च पूजयेत् । तमेव भोजयेन्नित्यं सर्वं तस्मै निवेदयेत्
त्या विद्वान ब्राह्मणाला वंदन करावे, त्याला योग्य मान द्यावा, दररोज जेवायला घालावे आणि सर्व काही त्याच्याकडे अर्पण करावे.
तस्य पूजाविधिः प्रोक्तो व्याख्यानसमये द्विजः । प्रतिपूज्योऽथ वस्त्राद्यैः पूजयेद्विधिमार्गतः
त्याच्या पूजेची पद्धत सांगितली आहे, द्विजा. व्याख्यानाच्या वेळी त्याला वस्त्रादींनी सन्मान द्यावा आणि योग्य रीतीने पूजा करावी.
आदिपर्वसमाप्तौ च सूक्ष्मवस्त्रत्रयं ददेत् । सुवर्णं च यथाशक्ति सभापर्वणि वाससी
आदि पर्व संपल्यावर तीन सूक्ष्म वस्त्रे द्यावीत आणि शक्य असेल तेवढे सोने द्यावे; सभा पर्वात दोन वस्त्रे द्यावीत.
आनुशासनिकारण्यस्वर्गारोहेषु पर्वसु । आदिपर्वणि पूजा या सा पूजा नृपपुंगव
अनुशासन, अरण्य आणि स्वर्गारोहण या पर्वांमध्ये, राजाधिराज, आदि पर्वात जशी पूजा होते तशीच पूजा करावी.
कर्णाश्वमेधवैराटशल्यद्रोणेषु पर्वसु । सूक्ष्मवस्त्रत्रयं शुद्धं निष्कद्वयमथापि वा
कर्ण, अश्वमेध, विराट, शल्य आणि द्रोण या पर्वांमध्ये तीन शुद्ध सूक्ष्म वस्त्रे किंवा दोन निष्क द्यावेत.
क्षुद्रपर्वस्वथान्येषु निष्कावथ समानयेत् । हरिवंशे सनिष्कं तु वस्त्रत्रितयमेव तु
इतर लहान पर्वांमध्ये निष्क द्यावा; हरिवंशात निष्कासह तीन वस्त्रे द्यावीत.
भारतस्याखिलस्यैव समाप्तौ क्षेत्रदो भवेत् । रामायणस्य श्रवणे कांडेकांडे प्रपूजयेत्
संपूर्ण महाभारत पूर्ण झाल्यावर भूमिदान करणारा ठरतो; रामायण ऐकताना प्रत्येक कांडानंतर पूजा करावी.
क्षेत्रं पर्याप्तमथवा सुवर्णमपि दापयेत् । व्याख्यातुर्गुरुवाक्यस्य सर्वकल्मषनाशनः
जमीन पुरेशी नसेल तर सोने द्यावे; व्याख्यान करणाऱ्या गुरूंच्या वचनाने सर्व पापे नष्ट होतात.
अर्थोधर्म्मश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम । व्याख्याश्रवणतः सर्वे सिद्धयंति च सुबुद्धयः
राजसत्तम, व्याख्यान ऐकल्याने सर्व संपत्ती, धर्म, काम आणि मोक्ष या सर्व सिद्धी सुज्ञांना मिळतात.
ब्रह्महत्यादिपापानां सर्वेषामपि नाशनम् । एकेन श्रवणेनास्य किं नरैर्न श्रुतं भुवि
ब्रह्महत्येसारख्या सर्व पापांचा नाश होतो; हे एकदा ऐकले की पृथ्वीवर माणसांनी काय ऐकले नाही असे काहीच उरत नाही.
यानवसुसुवर्णाद्यैर्नित्यमेनं प्रपूजयेत् । व्याख्यातारं यतः पापसंदोहस्य विनाशनम्
नेहमी वाहन, जनावरे, सोने यांसारख्या वस्तूंनी त्याची पूजा करावी, कारण व्याख्यान करणारा पापांचा संहार करणारा असतो.
अन्यान्यपि पुराणानि मुनिप्रोक्तानि तान्यपि । श्रोतॄणां पापनाशाय वक्तुश्चापि विशेषतः
इतर ऋषी सांगितलेली पुराणेही ऐकावीत, श्रोत्यांच्या आणि विशेषतः वक्त्याच्या पापनाशासाठी.
यश्च सर्वपुराणानि षट्त्रिंशत्तु प्रकीर्तयेत् । शृणोति वा न तस्यास्ति चित्तच्छेदः कदाचन
जो कोणी सर्व छत्तीस पुराणे म्हणतो किंवा ऐकतो, त्याचे मन कधीच विचलित होत नाही.
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं द्वितीयं पाद्ममुच्यते । तृतीयं वैष्णवं चैव चतुर्थं शैवमुच्यते
ब्रह्म पुराण हे पहिले, पद्म दुसरे, वैष्णव तिसरे आणि शैव चौथे म्हणतात.
अथ भागवतं प्रोक्तं पंचमं षष्ठमुच्यते । भविष्यं नारदीयं च सप्तमं परिकीर्तितम्
पुढे भागवत हे पाचवे, भविष्य सहावे आणि नारदीय सातवे मानले जाते.
मार्कंडेयमिति प्रोक्तमष्टमं नवमं तथा । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं दशमं परिकीर्तितम्
मार्कंडेय आठवे, अग्नेय नववे आणि ब्रह्मवैवर्त हे दहावे म्हणतात.
लैंगं च वामनं चैव स्कांदं मात्स्यमथैव च । कौर्मं वाराहमुदितं गारुडं वाथ कीर्तितम्
लिंग, वामन, स्कंद, मत्स्य, कूर्म, वाराह आणि गरुड ही पुराणेही सांगितली आहेत.
ब्रह्मांडमित्यष्टादशपुराणानि विदुर्बुधाः । तथा चोपपुराणानि कथयिष्याम्यतः परम्
ब्रह्मांड हे अठरावे; हे अठरा पुराणे विद्वान ओळखतात. आता मी उपपुराणे सांगतो.