तांबूलं च तथा दद्यान्नमस्कुर्याच्च भक्तितः । पुराणस्य समाप्तौ तु दद्याद्दानादिकं तथा
तसंच तांबूल द्यावं आणि भक्तीने नमस्कार करावा; पुराण संपल्यावर दान वगैरे द्यावं.
अधिकं तु तथा देयं भूहिरण्यादिकं नृप । न च तूष्णीमुपक्रम्य श्रोतुमर्हति कश्चन
त्याशिवाय, जमीन, सोने वगैरेही द्यावं, हे राजन; आणि कुणीही गप्प बसून ऐकायला सुरुवात करू नये.
सभासद्भिः कृता चैव या पूजैकेन वा कृता । देवस्थाने यथाशक्ति सर्वैः पूजनमिष्यते
सभेत सर्वांनी किंवा एकाने जरी पूजा केली, तरी देवळात आपल्या शक्तीनुसार सर्वांनी पूजा करणं योग्य आहे.
तीर्थेपि च यथा राम पुण्येष्वायतनेषु च । स्वशक्त्या पूजनं कुर्यात्पुराणज्ञाय राघव
हे राम, तिर्थक्षेत्रात किंवा पवित्र स्थळी, आपल्या शक्तीनुसार पुराण जाणणाऱ्याची पूजा करावी, हे राघव.
श्रोतुस्तु लक्षणं पूर्वं मयोक्तं तु भवेन्नृप । पौराणिकस्य सर्वस्य लक्षणं कथयामि ते
राजा, मी पूर्वी ऐकणाऱ्याचे गुण सांगितले होते. आता मी तुला पुराण सांगणाऱ्याचे सर्व गुण सांगतो.
कुलहीनो महाव्याधिर्महापापी तिरस्कृतः । शौचाचारविहीनश्च वेदस्मृतिविवर्जितः
ज्याचं घराणं नाही, जो मोठ्या आजाराने त्रस्त आहे, मोठा पापी आहे, लोकांनी नाकारलेला आहे, शुद्धता आणि चांगले वर्तन नाही, वेद आणि स्मृतींचे ज्ञान नाही—
अन्यदेवः पूतिवचो व्यंगश्चाप्यधिकांगवान् । परपूर्वापतिः स्तेनः प्राणिहंता निराकृतिः
जो दुसऱ्या देवांची पूजा करतो, अपवित्र बोलतो, अपंग आहे किंवा शरीराला जास्त अवयव आहेत, दुसऱ्याच्या पत्नीला आपली मानतो, चोर आहे, प्राण्यांचा संहार करणारा आहे, आणि योग्य रूप नाही—
अथ वर्ज्यं पुराणं ते कथयामि नृपोत्तम । पूर्वज्ञैरुच्यमानं च यत्प्रोक्तं मुनिभिः परैः
राजाधिराज, आता मी तुला कोणते पुराण टाळावे हे सांगतो, जे पूर्वी ज्ञानी आणि ऋषींनी सांगितले आहे.
व्यासादयो मुनिवरा यत्प्रोचुस्तदुदीरयेत् । पुराणस्थं पठेद्ग्रन्थं व्याख्यायेत विचारयन्
व्यासनं सारख्या श्रेष्ठ ऋषींनी जे सांगितले आहे, तेच सांगावे. पुराणात असलेला ग्रंथ वाचावा आणि नीट विचार करून त्याचे स्पष्टीकरण द्यावे.
यया कयापि वा राम भाषयादेशभाषतः । न देशभाषा रचितं ग्रंथं श्रुत्वा फलं लभेत्
राम, कोणत्याही भाषेत किंवा प्रादेशिक बोलीत सांगितले, तरी प्रादेशिक भाषेत रचलेला ग्रंथ ऐकून फळ मिळत नाही.
व्याख्या या कापि काकुत्स्थ पुराणस्य हिता हि सा । तस्मात्त्वं देवयाचस्व व्याख्यास्ये यत्पुराणकम्
काकुत्स्थ, पुराणाचे कोणतेही स्पष्टीकरण असो, ते हितकारकच असते. म्हणून, तू देवांकडे ज्या पुराणाचे स्पष्टीकरण हवे आहे ते माग.
शंभुरुवाच- एवं पौराणिकेनोक्तं श्रुतवानपि गौतमः । स्वयं वस्त्रत्रयं प्रादाद्ब्राह्मणाय महात्मने
शंभू म्हणाले—पुराणकाराने सांगितलेले गौतमाने ऐकले, तरी त्याने स्वतः त्या महात्मा ब्राह्मणाला तीन वस्त्रे दिली.
कौर्मं पुराणं प्रथमं श्रुतवानिति नः श्रुतम् । दत्तवान्स्वर्णमधिकं वस्त्राणि च शुभानि च
त्याने प्रथम कूर्मपुराण ऐकले, असे आपल्याला ऐकायला मिळते. त्याने सोनं आणि शुभ वस्त्रे दिली.
अथ लैंगं च शुश्राव वैष्णवं वामनं तथा । पाद्मं च गारुडं चैव सौरं ब्राह्ममथैव च
नंतर त्याने लिंग, वैष्णव, वामन, पद्म, गारुड, सौर आणि ब्राह्म पुराण ऐकले.
एवमष्ट स शुश्राव पुराणानि स गौतमः । अथ रामायणं चैव कौर्ममेव पुनश्च सः
अशा प्रकारे गौतमाने आठ पुराणे ऐकली. मग त्याने रामायण आणि पुन्हा कूर्मपुराण ऐकले.
शिवनारायणेत्येवं जपं चक्रे सदैव हि । अवाप निधनं चापि स गतो ब्रह्मणः पदम्
तो नेहमी 'शिव-नारायण' या नामाचा जप करत असे. मृत्यूनंतर त्याला ब्रह्मलोक मिळाला.
ब्रह्मा संपूज्य तं विप्रं विष्णुलोकमथागमत् । विष्णुना पूजितः सोऽथ जगाम शिवमंदिरम्
ब्रह्मदेवाने त्या ब्राह्मणाची पूजा केली आणि मग तो विष्णुलोकात गेला. तिथे विष्णूने त्याची पूजा केली आणि मग तो शिवमंदिरात गेला.
सर्वेषामेव वंद्योऽसौ गौतमो मुनिसत्तमः । भारतश्रवणे चापि नियमा ये मयेरिताः
सर्वांसाठी वंदनीय असलेला गौतम हा श्रेष्ठ ऋषी आहे. आणि मी भारत ऐकण्यासाठी सांगितलेले नियम त्याला लागू पडतात.
पुरा व्यासेन मुनिना त्रिवर्षाद्यत्कृतं शुभम् । श्रवणात्तस्य कृत्स्नस्य व्याकर्ता भारतस्य यः
पूर्वी व्यास ऋषींनी तीन वर्षे जे पुण्य कार्य केले, ते जो कोणी पूर्णपणे ऐकून भारताचे स्पष्टीकरण करतो—
न किंचित्प्रणमेद्विप्रं मुक्त्वा योगिनमुत्तमम् । सर्वेषामेव वंद्योसौ भारतं व्याकरोति यः
तो श्रेष्ठ योग्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही ब्राह्मणाला नमस्कार करू नये. कारण जो भारताचे स्पष्टीकरण करतो, तो सर्वांना वंदनीय आहे.
यो महाभारतं नित्यं व्याख्यास्यति पठेच्च वा । स सर्वेभ्योधिको विप्रस्तारयेच्चैव मानवान्
जो नेहमी महाभारताचे स्पष्टीकरण करतो किंवा वाचतो, तो ब्राह्मण सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ होतो आणि माणसांना तारतो.
व्याकरोति च पर्वैकं सर्वाणि कतिचित्तु वा । सर्वपापविनिर्मुक्तो हव्ये कव्ये विशिष्यते
तो एक पर्व किंवा सर्व पर्वांचे स्पष्टीकरण करतो, तरी तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि यज्ञ व काव्य यामध्ये श्रेष्ठ ठरतो.
तमेव प्रणमेद्विप्रं तमेवार्हं च पूजयेत् । तमेव भोजयेन्नित्यं सर्वं तस्मै निवेदयेत्
त्या विद्वान ब्राह्मणाला वंदन करावे, त्याला योग्य मान द्यावा, दररोज जेवायला घालावे आणि सर्व काही त्याच्याकडे अर्पण करावे.
तस्य पूजाविधिः प्रोक्तो व्याख्यानसमये द्विजः । प्रतिपूज्योऽथ वस्त्राद्यैः पूजयेद्विधिमार्गतः
त्याच्या पूजेची पद्धत सांगितली आहे, द्विजा. व्याख्यानाच्या वेळी त्याला वस्त्रादींनी सन्मान द्यावा आणि योग्य रीतीने पूजा करावी.
आदिपर्वसमाप्तौ च सूक्ष्मवस्त्रत्रयं ददेत् । सुवर्णं च यथाशक्ति सभापर्वणि वाससी
आदि पर्व संपल्यावर तीन सूक्ष्म वस्त्रे द्यावीत आणि शक्य असेल तेवढे सोने द्यावे; सभा पर्वात दोन वस्त्रे द्यावीत.
आनुशासनिकारण्यस्वर्गारोहेषु पर्वसु । आदिपर्वणि पूजा या सा पूजा नृपपुंगव
अनुशासन, अरण्य आणि स्वर्गारोहण या पर्वांमध्ये, राजाधिराज, आदि पर्वात जशी पूजा होते तशीच पूजा करावी.
कर्णाश्वमेधवैराटशल्यद्रोणेषु पर्वसु । सूक्ष्मवस्त्रत्रयं शुद्धं निष्कद्वयमथापि वा
कर्ण, अश्वमेध, विराट, शल्य आणि द्रोण या पर्वांमध्ये तीन शुद्ध सूक्ष्म वस्त्रे किंवा दोन निष्क द्यावेत.
क्षुद्रपर्वस्वथान्येषु निष्कावथ समानयेत् । हरिवंशे सनिष्कं तु वस्त्रत्रितयमेव तु
इतर लहान पर्वांमध्ये निष्क द्यावा; हरिवंशात निष्कासह तीन वस्त्रे द्यावीत.
भारतस्याखिलस्यैव समाप्तौ क्षेत्रदो भवेत् । रामायणस्य श्रवणे कांडेकांडे प्रपूजयेत्
संपूर्ण महाभारत पूर्ण झाल्यावर भूमिदान करणारा ठरतो; रामायण ऐकताना प्रत्येक कांडानंतर पूजा करावी.
क्षेत्रं पर्याप्तमथवा सुवर्णमपि दापयेत् । व्याख्यातुर्गुरुवाक्यस्य सर्वकल्मषनाशनः
जमीन पुरेशी नसेल तर सोने द्यावे; व्याख्यान करणाऱ्या गुरूंच्या वचनाने सर्व पापे नष्ट होतात.