अतो गुरुः पुराणज्ञः श्रोतृवंद्योऽघनाशनः । न तस्मादधिकः कश्चिद्गुरुरस्ति गतिप्रदः
म्हणून जो गुरु पुराण जाणणारा आहे, श्रोत्यांनी वंदनीय आहे, पाप नष्ट करणारा आहे, तोच खरा गुरु आहे; त्याहून मोठा गुरु नाही, तोच मुक्ती देणारा आहे.
मंत्रेषु गुरवो ये च वेदशास्त्रेषु ये मताः । नेशते सर्वविज्ञानं दातुं तस्मान्न बोधकाः
मंत्रांचे किंवा वेदशास्त्रांचे जे गुरु मानले जातात, ते सर्व ज्ञान देऊ शकत नाहीत; म्हणून ते खरे बोधक नाहीत.
पिशाचाः प्रायशो राम ब्रह्मराक्षसनामिनः । वेदमंत्रस्य वेत्तारो दृश्यंते न पुराणवित्
हे राम, पिशाच्च किंवा ब्रह्मराक्षस नावाचे जे असतात, ते वेद-मंत्र जाणतात, पण पुराणाचा अर्थ त्यांना माहीत नसतो.
पुराणविमुखो नैव सर्वः सर्वं हि पश्यति । पुराणज्ञो हि तस्तस्मात्पापनाशकरः प्रभुः
जो पुराणाकडे पाठ फिरवतो, त्याला सर्व काही दिसत नाही; कारण फक्त पुराण जाणणारा प्रभूच पाप नष्ट करणारा असतो.
तत्पूजा सर्वपूजा स्यात्सर्वद्रोहोऽस्य पीडनम् । यथा समस्तदानानां विद्यादानं प्रशस्यते
त्याची पूजा म्हणजे सर्वांची पूजा; त्याला त्रास देणं म्हणजे सर्वांचा द्वेष करणं, जसं विद्या दान सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ मानलं जातं.
पौराणिकस्तथा धन्यस्तत्र दानं महत्फलम् । राम उवाच-। किं वा पौराणिके देयं कियत्कीदृशमेव च
पुराणिक धन्य असतो, त्याला दिलेलं दान मोठं फळ देतं. राम म्हणाले: पुराणिकाला काय द्यावं, किती आणि कसं द्यावं?
पुराणं कीदृशं वर्ज्यं वर्ज्यः कीदृक्पुराणवित् । शंभुरुवाच- षड्रसानन्नपानानि स्नेहद्रव्याणि यानि च
कसं पुराण वर्ज्य करावं, आणि कसा पुराण जाणणारा टाळावा? शंभू म्हणाले: सहा रसांचं अन्नपाणी, आणि स्नेह असलेली सर्व वस्तू—
गृहं सोपस्करं राम पुराणज्ञाय दापयेत् । पर्याप्तान्येव सर्वाणि अधिकानि फलाधिकात्
हे राम, पुराण जाणणाऱ्याला घर आणि त्यातील सर्व सामान द्यावं; सगळं पुरेसं असावं, आणि जास्त दिलं तर जास्त फळ मिळतं.
दद्याद्द्रव्यमतो भूयः सचैलं शोभितं मृदु । भूषणानि यथार्हाणि स्वशक्त्या प्रतिपादयेत्
त्यामुळे अधिक मौल्यवान वस्तू, कपडे, सुंदर आणि मऊ असावेत; योग्य त्या दागिन्याही आपल्या शक्तीनुसार द्याव्यात.
गंधपुष्पं प्रतिदिनं केवलं गंधमेव च । केवलं च तथा पुष्पं फलकाले फलान्यपि
दररोज गंध आणि फुलं द्यावीत, किंवा फक्त गंध, किंवा फक्त फुलं, आणि फळं ऋतूनुसार द्यावीत.
तांबूलं च तथा दद्यान्नमस्कुर्याच्च भक्तितः । पुराणस्य समाप्तौ तु दद्याद्दानादिकं तथा
तसंच तांबूल द्यावं आणि भक्तीने नमस्कार करावा; पुराण संपल्यावर दान वगैरे द्यावं.
अधिकं तु तथा देयं भूहिरण्यादिकं नृप । न च तूष्णीमुपक्रम्य श्रोतुमर्हति कश्चन
त्याशिवाय, जमीन, सोने वगैरेही द्यावं, हे राजन; आणि कुणीही गप्प बसून ऐकायला सुरुवात करू नये.
सभासद्भिः कृता चैव या पूजैकेन वा कृता । देवस्थाने यथाशक्ति सर्वैः पूजनमिष्यते
सभेत सर्वांनी किंवा एकाने जरी पूजा केली, तरी देवळात आपल्या शक्तीनुसार सर्वांनी पूजा करणं योग्य आहे.
तीर्थेपि च यथा राम पुण्येष्वायतनेषु च । स्वशक्त्या पूजनं कुर्यात्पुराणज्ञाय राघव
हे राम, तिर्थक्षेत्रात किंवा पवित्र स्थळी, आपल्या शक्तीनुसार पुराण जाणणाऱ्याची पूजा करावी, हे राघव.
श्रोतुस्तु लक्षणं पूर्वं मयोक्तं तु भवेन्नृप । पौराणिकस्य सर्वस्य लक्षणं कथयामि ते
राजा, मी पूर्वी ऐकणाऱ्याचे गुण सांगितले होते. आता मी तुला पुराण सांगणाऱ्याचे सर्व गुण सांगतो.
कुलहीनो महाव्याधिर्महापापी तिरस्कृतः । शौचाचारविहीनश्च वेदस्मृतिविवर्जितः
ज्याचं घराणं नाही, जो मोठ्या आजाराने त्रस्त आहे, मोठा पापी आहे, लोकांनी नाकारलेला आहे, शुद्धता आणि चांगले वर्तन नाही, वेद आणि स्मृतींचे ज्ञान नाही—
अन्यदेवः पूतिवचो व्यंगश्चाप्यधिकांगवान् । परपूर्वापतिः स्तेनः प्राणिहंता निराकृतिः
जो दुसऱ्या देवांची पूजा करतो, अपवित्र बोलतो, अपंग आहे किंवा शरीराला जास्त अवयव आहेत, दुसऱ्याच्या पत्नीला आपली मानतो, चोर आहे, प्राण्यांचा संहार करणारा आहे, आणि योग्य रूप नाही—
अथ वर्ज्यं पुराणं ते कथयामि नृपोत्तम । पूर्वज्ञैरुच्यमानं च यत्प्रोक्तं मुनिभिः परैः
राजाधिराज, आता मी तुला कोणते पुराण टाळावे हे सांगतो, जे पूर्वी ज्ञानी आणि ऋषींनी सांगितले आहे.
व्यासादयो मुनिवरा यत्प्रोचुस्तदुदीरयेत् । पुराणस्थं पठेद्ग्रन्थं व्याख्यायेत विचारयन्
व्यासनं सारख्या श्रेष्ठ ऋषींनी जे सांगितले आहे, तेच सांगावे. पुराणात असलेला ग्रंथ वाचावा आणि नीट विचार करून त्याचे स्पष्टीकरण द्यावे.
यया कयापि वा राम भाषयादेशभाषतः । न देशभाषा रचितं ग्रंथं श्रुत्वा फलं लभेत्
राम, कोणत्याही भाषेत किंवा प्रादेशिक बोलीत सांगितले, तरी प्रादेशिक भाषेत रचलेला ग्रंथ ऐकून फळ मिळत नाही.
व्याख्या या कापि काकुत्स्थ पुराणस्य हिता हि सा । तस्मात्त्वं देवयाचस्व व्याख्यास्ये यत्पुराणकम्
काकुत्स्थ, पुराणाचे कोणतेही स्पष्टीकरण असो, ते हितकारकच असते. म्हणून, तू देवांकडे ज्या पुराणाचे स्पष्टीकरण हवे आहे ते माग.
शंभुरुवाच- एवं पौराणिकेनोक्तं श्रुतवानपि गौतमः । स्वयं वस्त्रत्रयं प्रादाद्ब्राह्मणाय महात्मने
शंभू म्हणाले—पुराणकाराने सांगितलेले गौतमाने ऐकले, तरी त्याने स्वतः त्या महात्मा ब्राह्मणाला तीन वस्त्रे दिली.
कौर्मं पुराणं प्रथमं श्रुतवानिति नः श्रुतम् । दत्तवान्स्वर्णमधिकं वस्त्राणि च शुभानि च
त्याने प्रथम कूर्मपुराण ऐकले, असे आपल्याला ऐकायला मिळते. त्याने सोनं आणि शुभ वस्त्रे दिली.
अथ लैंगं च शुश्राव वैष्णवं वामनं तथा । पाद्मं च गारुडं चैव सौरं ब्राह्ममथैव च
नंतर त्याने लिंग, वैष्णव, वामन, पद्म, गारुड, सौर आणि ब्राह्म पुराण ऐकले.
एवमष्ट स शुश्राव पुराणानि स गौतमः । अथ रामायणं चैव कौर्ममेव पुनश्च सः
अशा प्रकारे गौतमाने आठ पुराणे ऐकली. मग त्याने रामायण आणि पुन्हा कूर्मपुराण ऐकले.
शिवनारायणेत्येवं जपं चक्रे सदैव हि । अवाप निधनं चापि स गतो ब्रह्मणः पदम्
तो नेहमी 'शिव-नारायण' या नामाचा जप करत असे. मृत्यूनंतर त्याला ब्रह्मलोक मिळाला.
ब्रह्मा संपूज्य तं विप्रं विष्णुलोकमथागमत् । विष्णुना पूजितः सोऽथ जगाम शिवमंदिरम्
ब्रह्मदेवाने त्या ब्राह्मणाची पूजा केली आणि मग तो विष्णुलोकात गेला. तिथे विष्णूने त्याची पूजा केली आणि मग तो शिवमंदिरात गेला.
सर्वेषामेव वंद्योऽसौ गौतमो मुनिसत्तमः । भारतश्रवणे चापि नियमा ये मयेरिताः
सर्वांसाठी वंदनीय असलेला गौतम हा श्रेष्ठ ऋषी आहे. आणि मी भारत ऐकण्यासाठी सांगितलेले नियम त्याला लागू पडतात.
पुरा व्यासेन मुनिना त्रिवर्षाद्यत्कृतं शुभम् । श्रवणात्तस्य कृत्स्नस्य व्याकर्ता भारतस्य यः
पूर्वी व्यास ऋषींनी तीन वर्षे जे पुण्य कार्य केले, ते जो कोणी पूर्णपणे ऐकून भारताचे स्पष्टीकरण करतो—
न किंचित्प्रणमेद्विप्रं मुक्त्वा योगिनमुत्तमम् । सर्वेषामेव वंद्योसौ भारतं व्याकरोति यः
तो श्रेष्ठ योग्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही ब्राह्मणाला नमस्कार करू नये. कारण जो भारताचे स्पष्टीकरण करतो, तो सर्वांना वंदनीय आहे.