शुद्धगेहेऽथवा शुद्धवेदिकायां मठेथ वा । नदीतीरे देवगेहे सभामंडप एव च
शुद्ध घरात, स्वच्छ वेदीवर, मठात, नदीच्या काठी, देवळात किंवा सभागृहात पुराणाचं पठण करावं.
रथ्या मठेथ वा रम्ये पुण्यशालासु राघव । स्वयं नमस्य विप्रेंद्रान्पुराणज्ञं विशेषतः
राघव, सुंदर रस्त्यावर किंवा पुण्यशाळेतही पुराणाचं पठण करता येतं. विशेषतः पुराण जाणणाऱ्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा स्वतः नमस्कार करावा.
आसनं कल्पितं कुर्य्यादूर्ध्वं सर्वविशेषितम् । एहि धर्म्मासनमिति वक्तव्यं स्यादनिष्ठुरम्
सर्व आसनांपेक्षा वर एक खास आसन तयार करावं आणि कोमलपणे म्हणावं, 'या, हे धर्माचं आसन आहे.'
पुराणप्रक्रमदिने यत्कार्यं तदुदीरयेत् । व्याख्यातारं पुराणस्य वस्त्राद्यैः परिपूजयेत्
पुराण सुरू करण्याच्या दिवशी आवश्यक विधी करावेत आणि पुराण सांगणाऱ्याचा वस्त्रादी वस्तूंनी सन्मान करावा.
शुभानि दत्वा वस्त्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च । करकंठविभूषादि पात्रमासनमेव च
शुभ, सूक्ष्म आणि नवीन वस्त्रे, हात व गळ्याची दागिने, भांडी आणि आसन देऊन सन्मान करावा.
गंधपुष्पाक्षतैः पूज्य तांबूलं विनिवेद्य च । शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्
सुगंधी द्रव्ये, फुले, अक्षता यांनी पूजा करावी आणि तांबूल अर्पण करावं. मग पांढऱ्या वस्त्रातील, चंद्रासारखा, चार हात असलेला विष्णू ध्यानात घ्यावा.
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये । सभासदश्च संपूज्य गणेशं प्रार्थयेत्ततः
सर्व विघ्न दूर व्हावीत म्हणून प्रसन्न चेहऱ्याचा विष्णू ध्यानात घ्यावा. सभेतील सर्वांचाही सन्मान करून मग गणेशाची प्रार्थना करावी.
ॐनमेत्यादि मंत्रेण पूजनं भारती नुतिः । प्रातःकाले पुराणस्य प्रक्रमं प्रारभेदिति
'ॐ नमः' या मंत्राने पूजा करावी, सरस्वतीची स्तुती करावी आणि सकाळी पुराणाचं पठण सुरू करावं.
उपक्रमदिने राम त्रिपंचदश वा शुभाः । श्लोका द्वितीये दिवसे ततो द्विगुणिताः शुभाः
राम, पहिल्या दिवशी पंधरा शुभ श्लोक म्हणावे. दुसऱ्या दिवशी त्याच्या दुप्पट श्लोक म्हणावेत.
तृतीये दिवसे राम ततश्चाधिकमिष्यते । दिनानामव्यवच्छेदाद्व्याख्यानं श्रवणं तथा
राम, तिसऱ्या दिवशी आणखी जास्त श्लोक म्हणावेत. दिवसात खंड न करता, वाचन आणि ऐकणं चालू ठेवावं.
व्यवस्थितिर्यदा जाता तदा पौराणिकं गुरुम् । तांबूलादिप्रदायाथ परेद्युः शृणुयादपि
व्यवस्था नीट झाली की, पुराण सांगणाऱ्या गुरूंना तांबूल वगैरे द्यावं आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा ऐकावं.
पुराणमेवं श्रोतव्यं दैनंदिनमिति श्रुतिः । व्रतरूपेण यः कश्चित्पुराणं शृणुयान्नरः
पुराण असं रोज ऐकावं, असं श्रुती सांगते. जो कोणी व्रत म्हणून पुराण ऐकतो,
यदैवं तत्पुराणं तु तत्र याति न संशयः । पुराणं श्रोतुकामेन श्लोकश्चैकोपि चेच्छ्रुतः
जो पुराण ऐकण्याची इच्छा ठेवतो आणि एक जरी श्लोक ऐकला, तरी त्याला नक्कीच फळ मिळतं, यात शंका नाही.
तद्दिने तु कृतं पापं नाशयेत्तु न संशयः
त्या दिवशी केलेलं पाप नष्ट होतं, यात काहीच शंका नाही.
एवं पुराणं शृणुयाच्च यस्तु स ब्रह्महत्याकृतपापबंधात् । सुरापीतिः स्वर्णहरश्च राम गुर्वंगनागश्च विमुक्तिमेति
जो असं पुराण ऐकतो, त्याने ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, सोनं चोरलं किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श केला असला, तरी तो मुक्त होतो, हे खरे राम.
पापानि चान्यानि कृतानि पुंभिः सर्वाणि नश्यंति पुराकृतानि । इहापि यान्यब्दशतार्जितानि श्रोतुर्विनश्यंति तथा च वक्तुः
पुरुषांनी केलेली इतर सर्व पापं, या जन्मात शंभर वर्षे साठवलेली असली, तरी ती ऐकणाऱ्याचं आणि सांगणाऱ्याचं नष्ट होतात.
कलौ समस्तविप्राणां सर्वज्ञत्वं न विद्यते । विगुणापि ततो व्याख्या फलदा दानकर्मवत्
कलियुगात सर्व ब्राह्मणांना पूर्ण ज्ञान नसतं; म्हणून जरी स्पष्टीकरण अपूर्ण असलं, तरी ते दान केल्यासारखं फळ देतं.
पुराणानामभिप्रायं व्यासो वेद न चापरः । अहं वेद्मि विशेषेण व्यासादपि विधेरपि
पुराणांचा खरा अर्थ फक्त व्यासांना माहीत आहे, दुसऱ्या कोणालाही नाही; पण मला तो विशेष जाणतो, अगदी व्यासांपेक्षा आणि ब्रह्मदेवांपेक्षाही.
न स्वाध्यायस्तपो वापि न मंत्रो न जुहोतयः । फलंति न तथा तिष्ये पुराणश्रवणं यथा
स्वाध्याय, तप, मंत्र किंवा यज्ञ यांना जसं निश्चित फळ मिळत नाही, तसं पुराण ऐकण्याने मिळतं.
एकैकश्रवणादेव पातकं महदेव तु । नाशमाप्नोत्यसंदेहः श्रीशैले वर्तनादिव
हे महादेव, एकदाच जरी हे ऐकलं, तरी मोठं पाप निःसंशय नष्ट होतं, जसं श्रीशैलात राहिल्यावर होतं.
अतो गुरुः पुराणज्ञः श्रोतृवंद्योऽघनाशनः । न तस्मादधिकः कश्चिद्गुरुरस्ति गतिप्रदः
म्हणून जो गुरु पुराण जाणणारा आहे, श्रोत्यांनी वंदनीय आहे, पाप नष्ट करणारा आहे, तोच खरा गुरु आहे; त्याहून मोठा गुरु नाही, तोच मुक्ती देणारा आहे.
मंत्रेषु गुरवो ये च वेदशास्त्रेषु ये मताः । नेशते सर्वविज्ञानं दातुं तस्मान्न बोधकाः
मंत्रांचे किंवा वेदशास्त्रांचे जे गुरु मानले जातात, ते सर्व ज्ञान देऊ शकत नाहीत; म्हणून ते खरे बोधक नाहीत.
पिशाचाः प्रायशो राम ब्रह्मराक्षसनामिनः । वेदमंत्रस्य वेत्तारो दृश्यंते न पुराणवित्
हे राम, पिशाच्च किंवा ब्रह्मराक्षस नावाचे जे असतात, ते वेद-मंत्र जाणतात, पण पुराणाचा अर्थ त्यांना माहीत नसतो.
पुराणविमुखो नैव सर्वः सर्वं हि पश्यति । पुराणज्ञो हि तस्तस्मात्पापनाशकरः प्रभुः
जो पुराणाकडे पाठ फिरवतो, त्याला सर्व काही दिसत नाही; कारण फक्त पुराण जाणणारा प्रभूच पाप नष्ट करणारा असतो.
तत्पूजा सर्वपूजा स्यात्सर्वद्रोहोऽस्य पीडनम् । यथा समस्तदानानां विद्यादानं प्रशस्यते
त्याची पूजा म्हणजे सर्वांची पूजा; त्याला त्रास देणं म्हणजे सर्वांचा द्वेष करणं, जसं विद्या दान सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ मानलं जातं.
पौराणिकस्तथा धन्यस्तत्र दानं महत्फलम् । राम उवाच-। किं वा पौराणिके देयं कियत्कीदृशमेव च
पुराणिक धन्य असतो, त्याला दिलेलं दान मोठं फळ देतं. राम म्हणाले: पुराणिकाला काय द्यावं, किती आणि कसं द्यावं?
पुराणं कीदृशं वर्ज्यं वर्ज्यः कीदृक्पुराणवित् । शंभुरुवाच- षड्रसानन्नपानानि स्नेहद्रव्याणि यानि च
कसं पुराण वर्ज्य करावं, आणि कसा पुराण जाणणारा टाळावा? शंभू म्हणाले: सहा रसांचं अन्नपाणी, आणि स्नेह असलेली सर्व वस्तू—
गृहं सोपस्करं राम पुराणज्ञाय दापयेत् । पर्याप्तान्येव सर्वाणि अधिकानि फलाधिकात्
हे राम, पुराण जाणणाऱ्याला घर आणि त्यातील सर्व सामान द्यावं; सगळं पुरेसं असावं, आणि जास्त दिलं तर जास्त फळ मिळतं.
दद्याद्द्रव्यमतो भूयः सचैलं शोभितं मृदु । भूषणानि यथार्हाणि स्वशक्त्या प्रतिपादयेत्
त्यामुळे अधिक मौल्यवान वस्तू, कपडे, सुंदर आणि मऊ असावेत; योग्य त्या दागिन्याही आपल्या शक्तीनुसार द्याव्यात.
गंधपुष्पं प्रतिदिनं केवलं गंधमेव च । केवलं च तथा पुष्पं फलकाले फलान्यपि
दररोज गंध आणि फुलं द्यावीत, किंवा फक्त गंध, किंवा फक्त फुलं, आणि फळं ऋतूनुसार द्यावीत.