रक्षो हंतुमशक्तस्तु मृत्युहीनं ततो मुनिः । स्वयं च राक्षसो भूत्वा वाक्यमाह महामुनिः
राक्षस अमर असल्यामुळे ऋषींना त्याला मारता आलं नाही; मग स्वतः राक्षसाचा रूप घेऊन त्या महर्षींनी बोलायला सुरुवात केली.
किमर्थमागतोसीह वनं मुनिनिषेवितम् । स आह राजा रक्षोघ्नस्तमहं हंतुमागतः
'तू या ऋषींच्या वावर असलेल्या जंगलात कशासाठी आलास?' त्यावर तो म्हणाला, 'मी राजा आहे, राक्षसांचा संहार करणारा; त्याला मारायला आलोय.'
मुनिरप्याह किं तेन जीवितेन मृतेन वा । भुक्त्वामिषं मदीयं तु युद्धं कृत्वा जयं व्रज
मग ऋषी म्हणाले, 'त्या जीवाचं काय करायचं, जिवंत असो वा मेला असो? आधी माझं मांस खा, मग लढा आणि विजय मिळवा.'
राक्षस उवाच- कथं त्वं राक्षसो मह्यं भक्षणाय भविष्यसि । वसिष्ठोऽप्यथ मानुष्यमास्थाय वियति स्थितः
राक्षस म्हणाला: 'तू ऋषी असून मला, राक्षसाला, कसा खाण्यास मिळशील?' मग वसिष्ठांनी मानवी रूप धारण केलं आणि आकाशात उभे राहिले.
निष्ठीव्य मस्तके तस्य मुष्टिना तमताडयत् । ताडितो राक्षसस्तेन व्यद्रावयदृषिश्च तम्
त्यांनी राक्षसाच्या डोक्यावर थुंकलं आणि मुठीने मारलं; त्यामुळे राक्षस पळून गेला आणि ऋषी त्याच्या मागे गेले.
पलायमानावन्योन्यं जलधिं तु गतावुभौ । तत्रस्थेन ग्रहेणासौ गृहीतो राक्षसस्तदा
दोघंही एकमेकांपासून पळत समुद्रापर्यंत गेले; तिथेच राहणाऱ्याने त्या राक्षसाला पकडलं.
मुनिः पुनरयोध्यायां पूर्ववत्समतिष्ठत । शंभुरुवाच- तस्मात्स्वाभिमतं कुर्यात्पुराणज्ञो विमत्सरः
मग ऋषी पुन्हा अयोध्येत पूर्वीसारखे राहू लागले. शंभू म्हणाले: 'म्हणून, पुराण जाणणाऱ्याने मत्सर न ठेवता आपल्याला हवं तसं वागावं.'
श्रवणस्य विधानं च कथयामि शुभं शृणु । शुक्लपक्षे दिने शुद्धे वारनक्षत्रयोगतः
'आता मी तुला श्रवणाचं शुभ विधान सांगतो, ऐक. शुद्ध दिवस, शुक्ल पक्ष, योग्य वार आणि नक्षत्र यांचा संयोग असताना—'
करणे चापि लग्ने च ग्रहताराबलान्विते । अमूढेन ग्रहे बाले न च वृद्धौ गुरौस्थिते
ग्रहणाच्या वेळी, ग्रह-ताऱ्यांची शक्ती कमी असताना, मन गोंधळलेलं असताना, ग्रह लहान असताना किंवा गुरु ग्रह क्षीण अवस्थेत असताना, पुराण ऐकू नये.
न कृष्णपक्षे ग्रहणे न च नास्तिकसंनिधौ । पूर्वोक्तलक्षणोपेतं पुराणं शृणुयादिति
कृष्ण पक्षात, ग्रहणाच्या वेळी किंवा नास्तिकांच्या उपस्थितीत पुराण ऐकू नये. पूर्वी सांगितलेल्या शुभ चिन्हे असताना पुराण ऐकावं.
शुद्धगेहेऽथवा शुद्धवेदिकायां मठेथ वा । नदीतीरे देवगेहे सभामंडप एव च
शुद्ध घरात, स्वच्छ वेदीवर, मठात, नदीच्या काठी, देवळात किंवा सभागृहात पुराणाचं पठण करावं.
रथ्या मठेथ वा रम्ये पुण्यशालासु राघव । स्वयं नमस्य विप्रेंद्रान्पुराणज्ञं विशेषतः
राघव, सुंदर रस्त्यावर किंवा पुण्यशाळेतही पुराणाचं पठण करता येतं. विशेषतः पुराण जाणणाऱ्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा स्वतः नमस्कार करावा.
आसनं कल्पितं कुर्य्यादूर्ध्वं सर्वविशेषितम् । एहि धर्म्मासनमिति वक्तव्यं स्यादनिष्ठुरम्
सर्व आसनांपेक्षा वर एक खास आसन तयार करावं आणि कोमलपणे म्हणावं, 'या, हे धर्माचं आसन आहे.'
पुराणप्रक्रमदिने यत्कार्यं तदुदीरयेत् । व्याख्यातारं पुराणस्य वस्त्राद्यैः परिपूजयेत्
पुराण सुरू करण्याच्या दिवशी आवश्यक विधी करावेत आणि पुराण सांगणाऱ्याचा वस्त्रादी वस्तूंनी सन्मान करावा.
शुभानि दत्वा वस्त्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च । करकंठविभूषादि पात्रमासनमेव च
शुभ, सूक्ष्म आणि नवीन वस्त्रे, हात व गळ्याची दागिने, भांडी आणि आसन देऊन सन्मान करावा.
गंधपुष्पाक्षतैः पूज्य तांबूलं विनिवेद्य च । शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्
सुगंधी द्रव्ये, फुले, अक्षता यांनी पूजा करावी आणि तांबूल अर्पण करावं. मग पांढऱ्या वस्त्रातील, चंद्रासारखा, चार हात असलेला विष्णू ध्यानात घ्यावा.
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये । सभासदश्च संपूज्य गणेशं प्रार्थयेत्ततः
सर्व विघ्न दूर व्हावीत म्हणून प्रसन्न चेहऱ्याचा विष्णू ध्यानात घ्यावा. सभेतील सर्वांचाही सन्मान करून मग गणेशाची प्रार्थना करावी.
ॐनमेत्यादि मंत्रेण पूजनं भारती नुतिः । प्रातःकाले पुराणस्य प्रक्रमं प्रारभेदिति
'ॐ नमः' या मंत्राने पूजा करावी, सरस्वतीची स्तुती करावी आणि सकाळी पुराणाचं पठण सुरू करावं.
उपक्रमदिने राम त्रिपंचदश वा शुभाः । श्लोका द्वितीये दिवसे ततो द्विगुणिताः शुभाः
राम, पहिल्या दिवशी पंधरा शुभ श्लोक म्हणावे. दुसऱ्या दिवशी त्याच्या दुप्पट श्लोक म्हणावेत.
तृतीये दिवसे राम ततश्चाधिकमिष्यते । दिनानामव्यवच्छेदाद्व्याख्यानं श्रवणं तथा
राम, तिसऱ्या दिवशी आणखी जास्त श्लोक म्हणावेत. दिवसात खंड न करता, वाचन आणि ऐकणं चालू ठेवावं.
व्यवस्थितिर्यदा जाता तदा पौराणिकं गुरुम् । तांबूलादिप्रदायाथ परेद्युः शृणुयादपि
व्यवस्था नीट झाली की, पुराण सांगणाऱ्या गुरूंना तांबूल वगैरे द्यावं आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा ऐकावं.
पुराणमेवं श्रोतव्यं दैनंदिनमिति श्रुतिः । व्रतरूपेण यः कश्चित्पुराणं शृणुयान्नरः
पुराण असं रोज ऐकावं, असं श्रुती सांगते. जो कोणी व्रत म्हणून पुराण ऐकतो,
यदैवं तत्पुराणं तु तत्र याति न संशयः । पुराणं श्रोतुकामेन श्लोकश्चैकोपि चेच्छ्रुतः
जो पुराण ऐकण्याची इच्छा ठेवतो आणि एक जरी श्लोक ऐकला, तरी त्याला नक्कीच फळ मिळतं, यात शंका नाही.
तद्दिने तु कृतं पापं नाशयेत्तु न संशयः
त्या दिवशी केलेलं पाप नष्ट होतं, यात काहीच शंका नाही.
एवं पुराणं शृणुयाच्च यस्तु स ब्रह्महत्याकृतपापबंधात् । सुरापीतिः स्वर्णहरश्च राम गुर्वंगनागश्च विमुक्तिमेति
जो असं पुराण ऐकतो, त्याने ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, सोनं चोरलं किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श केला असला, तरी तो मुक्त होतो, हे खरे राम.
पापानि चान्यानि कृतानि पुंभिः सर्वाणि नश्यंति पुराकृतानि । इहापि यान्यब्दशतार्जितानि श्रोतुर्विनश्यंति तथा च वक्तुः
पुरुषांनी केलेली इतर सर्व पापं, या जन्मात शंभर वर्षे साठवलेली असली, तरी ती ऐकणाऱ्याचं आणि सांगणाऱ्याचं नष्ट होतात.
कलौ समस्तविप्राणां सर्वज्ञत्वं न विद्यते । विगुणापि ततो व्याख्या फलदा दानकर्मवत्
कलियुगात सर्व ब्राह्मणांना पूर्ण ज्ञान नसतं; म्हणून जरी स्पष्टीकरण अपूर्ण असलं, तरी ते दान केल्यासारखं फळ देतं.
पुराणानामभिप्रायं व्यासो वेद न चापरः । अहं वेद्मि विशेषेण व्यासादपि विधेरपि
पुराणांचा खरा अर्थ फक्त व्यासांना माहीत आहे, दुसऱ्या कोणालाही नाही; पण मला तो विशेष जाणतो, अगदी व्यासांपेक्षा आणि ब्रह्मदेवांपेक्षाही.
न स्वाध्यायस्तपो वापि न मंत्रो न जुहोतयः । फलंति न तथा तिष्ये पुराणश्रवणं यथा
स्वाध्याय, तप, मंत्र किंवा यज्ञ यांना जसं निश्चित फळ मिळत नाही, तसं पुराण ऐकण्याने मिळतं.
एकैकश्रवणादेव पातकं महदेव तु । नाशमाप्नोत्यसंदेहः श्रीशैले वर्तनादिव
हे महादेव, एकदाच जरी हे ऐकलं, तरी मोठं पाप निःसंशय नष्ट होतं, जसं श्रीशैलात राहिल्यावर होतं.