प्रभूतवह्निनाशे हि धूमराशिर्यथैव हि । शलभो दीपनाशाय वह्निनाशाय न प्रभुः
जसा मोठा अग्नि विझला की फक्त धुराचा ढग उरतो, तसंच, पतंग दिवा किंवा अग्नि विझवू शकत नाही.
कृतं पापं तथान्येषां नाशनाय पुराणिकः । भूतादिग्रस्तमर्त्यानां भूतादि भयमोचकः
इतरांनी केलेलं पाप पुराण जाणणारा नष्ट करू शकत नाही; पण भूतादींनी ग्रस्त झालेल्या माणसांना तो त्या भीतीतून मुक्त करतो.
समंत्रवानपनयेद्यथा न स्वयमातुरः । पौराणिकस्तथा पापं न किंचित्प्राप्तुमर्हति
जसा मंत्र जाणणारा दुसऱ्यांवर उपाय करतो, स्वतःवर नाही, तसंच पुराण जाणणाऱ्याला स्वतःला पाप लागत नाही.
आत्मना च कृतं पापमन्यैरपि च यत्कृतम् । पुराणज्ञो नाशयति त्वतिदुष्टं स्वकर्म्म वा
स्वतः किंवा इतरांनी केलेलं, कितीही मोठं पाप असो, पुराण जाणणारा ते नष्ट करतो, ते स्वतःचं असो वा दुसऱ्याचं.
भवानीशे हृषीकेशे समवृत्तिर्विवेकवान् । लोकवेदक्रियावेत्ता रुद्रजाप्यतिनिःस्पृहः
भवानीचे स्वामी, हृषीकेशा, तो माणूस सर्वांशी सारखा वागणारा, विवेकी, लोक आणि वेदातील कर्तव्य जाणणारा, आणि रुद्रजपातही आसक्त नसतो.
तुष्टः शांतः क्रियादक्षः प्रभूतो योगकृद्वशी । यथैव ते पुराणज्ञो वसिष्ठो भगवानृषिः
तो समाधानी, शांत, कर्मात कुशल, सामर्थ्यवान, योगाभ्यास करणारा आणि स्वतःवर ताबा ठेवणारा असतो, जसा वसिष्ठ ऋषी होते.
नियोगात्तव भूपाल अयोध्यायामतिष्ठत । अपालयद्भुवं कृत्स्नां त्वां च रक्षः समापतत्
राजा, तुझ्या आज्ञेने तो अयोध्येत राहिला आणि संपूर्ण पृथ्वीचं तसेच संकटाच्या वेळी तुझंही रक्षण केलं.
स च शुक्रोपदेशेन राक्षसस्त्वामथाभ्यगात् । निद्रासक्तं हनिष्यामि नान्यथावसरस्त्विति
मग शुक्राच्या सांगण्यावरून राक्षस तुझ्याजवळ आला आणि म्हणाला, 'तो झोपेत असताना मी त्याला मारीन; दुसरी संधी नाही.'
अथ विप्रो विदित्वैतद्वसिष्ठस्त्वद्धितप्रियः । सुप्तं प्रमत्तं काकुत्स्थं रक्षो हंति न संशयः
मग तुझ्या हितासाठी वसिष्ठ ऋषींनी हे ओळखलं: 'काकुत्स्थ झोपेत आणि निष्काळजी असताना राक्षस नक्कीच त्याला मारेल.'
ब्रह्मावाप्तवरं तद्धि मया कार्यं निवारणम् । इति संचिंत्य विप्रर्षिः सेनामादाय निर्गतः
'त्याला ब्रह्माकडून वर मिळालाय, म्हणून हे कृत्य मला थांबवायलाच हवं.' असं ठरवून त्या ऋषींनी सैन्य घेतलं आणि निघाले.
रक्षो हंतुमशक्तस्तु मृत्युहीनं ततो मुनिः । स्वयं च राक्षसो भूत्वा वाक्यमाह महामुनिः
राक्षस अमर असल्यामुळे ऋषींना त्याला मारता आलं नाही; मग स्वतः राक्षसाचा रूप घेऊन त्या महर्षींनी बोलायला सुरुवात केली.
किमर्थमागतोसीह वनं मुनिनिषेवितम् । स आह राजा रक्षोघ्नस्तमहं हंतुमागतः
'तू या ऋषींच्या वावर असलेल्या जंगलात कशासाठी आलास?' त्यावर तो म्हणाला, 'मी राजा आहे, राक्षसांचा संहार करणारा; त्याला मारायला आलोय.'
मुनिरप्याह किं तेन जीवितेन मृतेन वा । भुक्त्वामिषं मदीयं तु युद्धं कृत्वा जयं व्रज
मग ऋषी म्हणाले, 'त्या जीवाचं काय करायचं, जिवंत असो वा मेला असो? आधी माझं मांस खा, मग लढा आणि विजय मिळवा.'
राक्षस उवाच- कथं त्वं राक्षसो मह्यं भक्षणाय भविष्यसि । वसिष्ठोऽप्यथ मानुष्यमास्थाय वियति स्थितः
राक्षस म्हणाला: 'तू ऋषी असून मला, राक्षसाला, कसा खाण्यास मिळशील?' मग वसिष्ठांनी मानवी रूप धारण केलं आणि आकाशात उभे राहिले.
निष्ठीव्य मस्तके तस्य मुष्टिना तमताडयत् । ताडितो राक्षसस्तेन व्यद्रावयदृषिश्च तम्
त्यांनी राक्षसाच्या डोक्यावर थुंकलं आणि मुठीने मारलं; त्यामुळे राक्षस पळून गेला आणि ऋषी त्याच्या मागे गेले.
पलायमानावन्योन्यं जलधिं तु गतावुभौ । तत्रस्थेन ग्रहेणासौ गृहीतो राक्षसस्तदा
दोघंही एकमेकांपासून पळत समुद्रापर्यंत गेले; तिथेच राहणाऱ्याने त्या राक्षसाला पकडलं.
मुनिः पुनरयोध्यायां पूर्ववत्समतिष्ठत । शंभुरुवाच- तस्मात्स्वाभिमतं कुर्यात्पुराणज्ञो विमत्सरः
मग ऋषी पुन्हा अयोध्येत पूर्वीसारखे राहू लागले. शंभू म्हणाले: 'म्हणून, पुराण जाणणाऱ्याने मत्सर न ठेवता आपल्याला हवं तसं वागावं.'
श्रवणस्य विधानं च कथयामि शुभं शृणु । शुक्लपक्षे दिने शुद्धे वारनक्षत्रयोगतः
'आता मी तुला श्रवणाचं शुभ विधान सांगतो, ऐक. शुद्ध दिवस, शुक्ल पक्ष, योग्य वार आणि नक्षत्र यांचा संयोग असताना—'
करणे चापि लग्ने च ग्रहताराबलान्विते । अमूढेन ग्रहे बाले न च वृद्धौ गुरौस्थिते
ग्रहणाच्या वेळी, ग्रह-ताऱ्यांची शक्ती कमी असताना, मन गोंधळलेलं असताना, ग्रह लहान असताना किंवा गुरु ग्रह क्षीण अवस्थेत असताना, पुराण ऐकू नये.
न कृष्णपक्षे ग्रहणे न च नास्तिकसंनिधौ । पूर्वोक्तलक्षणोपेतं पुराणं शृणुयादिति
कृष्ण पक्षात, ग्रहणाच्या वेळी किंवा नास्तिकांच्या उपस्थितीत पुराण ऐकू नये. पूर्वी सांगितलेल्या शुभ चिन्हे असताना पुराण ऐकावं.
शुद्धगेहेऽथवा शुद्धवेदिकायां मठेथ वा । नदीतीरे देवगेहे सभामंडप एव च
शुद्ध घरात, स्वच्छ वेदीवर, मठात, नदीच्या काठी, देवळात किंवा सभागृहात पुराणाचं पठण करावं.
रथ्या मठेथ वा रम्ये पुण्यशालासु राघव । स्वयं नमस्य विप्रेंद्रान्पुराणज्ञं विशेषतः
राघव, सुंदर रस्त्यावर किंवा पुण्यशाळेतही पुराणाचं पठण करता येतं. विशेषतः पुराण जाणणाऱ्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा स्वतः नमस्कार करावा.
आसनं कल्पितं कुर्य्यादूर्ध्वं सर्वविशेषितम् । एहि धर्म्मासनमिति वक्तव्यं स्यादनिष्ठुरम्
सर्व आसनांपेक्षा वर एक खास आसन तयार करावं आणि कोमलपणे म्हणावं, 'या, हे धर्माचं आसन आहे.'
पुराणप्रक्रमदिने यत्कार्यं तदुदीरयेत् । व्याख्यातारं पुराणस्य वस्त्राद्यैः परिपूजयेत्
पुराण सुरू करण्याच्या दिवशी आवश्यक विधी करावेत आणि पुराण सांगणाऱ्याचा वस्त्रादी वस्तूंनी सन्मान करावा.
शुभानि दत्वा वस्त्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च । करकंठविभूषादि पात्रमासनमेव च
शुभ, सूक्ष्म आणि नवीन वस्त्रे, हात व गळ्याची दागिने, भांडी आणि आसन देऊन सन्मान करावा.
गंधपुष्पाक्षतैः पूज्य तांबूलं विनिवेद्य च । शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्
सुगंधी द्रव्ये, फुले, अक्षता यांनी पूजा करावी आणि तांबूल अर्पण करावं. मग पांढऱ्या वस्त्रातील, चंद्रासारखा, चार हात असलेला विष्णू ध्यानात घ्यावा.
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये । सभासदश्च संपूज्य गणेशं प्रार्थयेत्ततः
सर्व विघ्न दूर व्हावीत म्हणून प्रसन्न चेहऱ्याचा विष्णू ध्यानात घ्यावा. सभेतील सर्वांचाही सन्मान करून मग गणेशाची प्रार्थना करावी.
ॐनमेत्यादि मंत्रेण पूजनं भारती नुतिः । प्रातःकाले पुराणस्य प्रक्रमं प्रारभेदिति
'ॐ नमः' या मंत्राने पूजा करावी, सरस्वतीची स्तुती करावी आणि सकाळी पुराणाचं पठण सुरू करावं.
उपक्रमदिने राम त्रिपंचदश वा शुभाः । श्लोका द्वितीये दिवसे ततो द्विगुणिताः शुभाः
राम, पहिल्या दिवशी पंधरा शुभ श्लोक म्हणावे. दुसऱ्या दिवशी त्याच्या दुप्पट श्लोक म्हणावेत.
तृतीये दिवसे राम ततश्चाधिकमिष्यते । दिनानामव्यवच्छेदाद्व्याख्यानं श्रवणं तथा
राम, तिसऱ्या दिवशी आणखी जास्त श्लोक म्हणावेत. दिवसात खंड न करता, वाचन आणि ऐकणं चालू ठेवावं.