पौराणिक उवाच- यथावत्कीर्तयिष्यामि पुराणं पापनाशनम् । यथाज्ञानं यथाशक्ति यथाशुद्धं यथाविधि
पुराणिक म्हणाला - 'मी माझ्या ज्ञान, शक्ती, शुद्धता आणि योग्य पद्धतीने पाप नष्ट करणारे पुराण नीट सांगीन.'
किं वांच्छसि पुराणं तु कीर्तयिष्ये तदेव तु । गौतम उवाच- सर्वं रुचि पुराणं मे वक्तव्यं किं हितं वद
'तुला कोणते पुराण ऐकायचे आहे? तेच मी सांगतो.' गौतम म्हणाला - 'माझ्या मनास अनुरूप जे पुराण आहे, ते सांग. जे हिताचे आहे तेच सांग.'
श्रुते यस्मिन्भिदा नैव जायते तु हरीशयोः । पौराणिक उवाच- कौर्मोक्तं यत्पुराणं तद्देवयोरभिदाभिधम्
'ज्याचे श्रवण केल्यावर हरि आणि ईश्वर यांच्यात भेद उत्पन्न होत नाही.' पुराणिक म्हणाला - 'कूर्माने सांगितलेले जे पुराण आहे, तेच दोन्ही देवांचे वर्णन करणारे आहे.'
शृणोति यस्तत्प्रथमं तस्य पापं विनश्यति । तस्य वक्ता तु यो विप्रस्तस्य विघ्नांतरं भवेत्
जो प्रथम ते ऐकतो, त्याचे पाप नष्ट होते; पण जो ब्राह्मण ते सांगतो, त्याला काही अडथळे येऊ शकतात.
श्रोतव्यं मन्यते पापो यदि भार्या विनश्यति । किंचैकं दुष्करं वक्ष्ये श्रोतुर्वक्तुरनिंदकम्
पापी माणसाने ते ऐकण्यासारखे समजले, तर त्याची पत्नी नष्ट होऊ शकते. आणि मी एक कठीण गोष्ट सांगतो, जी ऐकणाऱ्याला किंवा सांगणाऱ्याला दोष देत नाही.
व्याख्यातरि यदि प्रीतिर्द्धर्मादेव प्रकाशिनी । आचारदर्शने पुण्ये कर्ममोक्षादिदर्शके
व्याख्याता जर धर्मातून उत्पन्न होणाऱ्या आनंदात, आचार दाखवण्यात, पुण्यात आणि कर्माने मोक्ष दाखवण्यात रमला असेल—
तदा तुष्टो महेशः स्याद्विष्णुरिष्टफलप्रदः । पितरस्तारितास्तेन यांति ते परमां गतिम्
तेव्हा महेश प्रसन्न होतो आणि विष्णू इच्छित फल देतो; त्यामुळे पितरांना तारण मिळते आणि ते परम अवस्था गाठतात.
श्रीराम उवाच- कथं पातकसंघात संक्रमे ब्राह्मणाधमे । पुराणज्ञः कथं व्याख्यां चकार द्विजसत्तम
श्रीराम म्हणाले - 'पापांच्या गर्दीत, ब्राह्मणांमध्ये नीच असलेल्या त्या व्यक्तीला, हे द्विजश्रेष्ठ, पुराण जाणणाऱ्याने कसे व्याख्यान दिले?'
शंभुरुवाच- अध्यापने चाध्ययने जायते चाथ संगमः । संगतौ वत्सरं राम याति पातकि पातकम्
शंभू म्हणाले - 'अध्यापन आणि अध्ययन यात संग येतो; त्या संगामुळे, राम, एक वर्ष पापी माणूस अधिक पाप करतो.'
पुराणज्ञे तु काकुत्स्थ सर्वतत्वार्थवेदिनि । अपिपातकसंदोह चीर्णपापं प्रणश्यति
'पण जो सर्व तत्त्वांचा अर्थ जाणणारा पुराणज्ञ आहे, काकुत्स्था, त्याचे मोठमोठे पापसुद्धा नष्ट होतात.'
प्रभूतवह्निनाशे हि धूमराशिर्यथैव हि । शलभो दीपनाशाय वह्निनाशाय न प्रभुः
जसा मोठा अग्नि विझला की फक्त धुराचा ढग उरतो, तसंच, पतंग दिवा किंवा अग्नि विझवू शकत नाही.
कृतं पापं तथान्येषां नाशनाय पुराणिकः । भूतादिग्रस्तमर्त्यानां भूतादि भयमोचकः
इतरांनी केलेलं पाप पुराण जाणणारा नष्ट करू शकत नाही; पण भूतादींनी ग्रस्त झालेल्या माणसांना तो त्या भीतीतून मुक्त करतो.
समंत्रवानपनयेद्यथा न स्वयमातुरः । पौराणिकस्तथा पापं न किंचित्प्राप्तुमर्हति
जसा मंत्र जाणणारा दुसऱ्यांवर उपाय करतो, स्वतःवर नाही, तसंच पुराण जाणणाऱ्याला स्वतःला पाप लागत नाही.
आत्मना च कृतं पापमन्यैरपि च यत्कृतम् । पुराणज्ञो नाशयति त्वतिदुष्टं स्वकर्म्म वा
स्वतः किंवा इतरांनी केलेलं, कितीही मोठं पाप असो, पुराण जाणणारा ते नष्ट करतो, ते स्वतःचं असो वा दुसऱ्याचं.
भवानीशे हृषीकेशे समवृत्तिर्विवेकवान् । लोकवेदक्रियावेत्ता रुद्रजाप्यतिनिःस्पृहः
भवानीचे स्वामी, हृषीकेशा, तो माणूस सर्वांशी सारखा वागणारा, विवेकी, लोक आणि वेदातील कर्तव्य जाणणारा, आणि रुद्रजपातही आसक्त नसतो.
तुष्टः शांतः क्रियादक्षः प्रभूतो योगकृद्वशी । यथैव ते पुराणज्ञो वसिष्ठो भगवानृषिः
तो समाधानी, शांत, कर्मात कुशल, सामर्थ्यवान, योगाभ्यास करणारा आणि स्वतःवर ताबा ठेवणारा असतो, जसा वसिष्ठ ऋषी होते.
नियोगात्तव भूपाल अयोध्यायामतिष्ठत । अपालयद्भुवं कृत्स्नां त्वां च रक्षः समापतत्
राजा, तुझ्या आज्ञेने तो अयोध्येत राहिला आणि संपूर्ण पृथ्वीचं तसेच संकटाच्या वेळी तुझंही रक्षण केलं.
स च शुक्रोपदेशेन राक्षसस्त्वामथाभ्यगात् । निद्रासक्तं हनिष्यामि नान्यथावसरस्त्विति
मग शुक्राच्या सांगण्यावरून राक्षस तुझ्याजवळ आला आणि म्हणाला, 'तो झोपेत असताना मी त्याला मारीन; दुसरी संधी नाही.'
अथ विप्रो विदित्वैतद्वसिष्ठस्त्वद्धितप्रियः । सुप्तं प्रमत्तं काकुत्स्थं रक्षो हंति न संशयः
मग तुझ्या हितासाठी वसिष्ठ ऋषींनी हे ओळखलं: 'काकुत्स्थ झोपेत आणि निष्काळजी असताना राक्षस नक्कीच त्याला मारेल.'
ब्रह्मावाप्तवरं तद्धि मया कार्यं निवारणम् । इति संचिंत्य विप्रर्षिः सेनामादाय निर्गतः
'त्याला ब्रह्माकडून वर मिळालाय, म्हणून हे कृत्य मला थांबवायलाच हवं.' असं ठरवून त्या ऋषींनी सैन्य घेतलं आणि निघाले.
रक्षो हंतुमशक्तस्तु मृत्युहीनं ततो मुनिः । स्वयं च राक्षसो भूत्वा वाक्यमाह महामुनिः
राक्षस अमर असल्यामुळे ऋषींना त्याला मारता आलं नाही; मग स्वतः राक्षसाचा रूप घेऊन त्या महर्षींनी बोलायला सुरुवात केली.
किमर्थमागतोसीह वनं मुनिनिषेवितम् । स आह राजा रक्षोघ्नस्तमहं हंतुमागतः
'तू या ऋषींच्या वावर असलेल्या जंगलात कशासाठी आलास?' त्यावर तो म्हणाला, 'मी राजा आहे, राक्षसांचा संहार करणारा; त्याला मारायला आलोय.'
मुनिरप्याह किं तेन जीवितेन मृतेन वा । भुक्त्वामिषं मदीयं तु युद्धं कृत्वा जयं व्रज
मग ऋषी म्हणाले, 'त्या जीवाचं काय करायचं, जिवंत असो वा मेला असो? आधी माझं मांस खा, मग लढा आणि विजय मिळवा.'
राक्षस उवाच- कथं त्वं राक्षसो मह्यं भक्षणाय भविष्यसि । वसिष्ठोऽप्यथ मानुष्यमास्थाय वियति स्थितः
राक्षस म्हणाला: 'तू ऋषी असून मला, राक्षसाला, कसा खाण्यास मिळशील?' मग वसिष्ठांनी मानवी रूप धारण केलं आणि आकाशात उभे राहिले.
निष्ठीव्य मस्तके तस्य मुष्टिना तमताडयत् । ताडितो राक्षसस्तेन व्यद्रावयदृषिश्च तम्
त्यांनी राक्षसाच्या डोक्यावर थुंकलं आणि मुठीने मारलं; त्यामुळे राक्षस पळून गेला आणि ऋषी त्याच्या मागे गेले.
पलायमानावन्योन्यं जलधिं तु गतावुभौ । तत्रस्थेन ग्रहेणासौ गृहीतो राक्षसस्तदा
दोघंही एकमेकांपासून पळत समुद्रापर्यंत गेले; तिथेच राहणाऱ्याने त्या राक्षसाला पकडलं.
मुनिः पुनरयोध्यायां पूर्ववत्समतिष्ठत । शंभुरुवाच- तस्मात्स्वाभिमतं कुर्यात्पुराणज्ञो विमत्सरः
मग ऋषी पुन्हा अयोध्येत पूर्वीसारखे राहू लागले. शंभू म्हणाले: 'म्हणून, पुराण जाणणाऱ्याने मत्सर न ठेवता आपल्याला हवं तसं वागावं.'
श्रवणस्य विधानं च कथयामि शुभं शृणु । शुक्लपक्षे दिने शुद्धे वारनक्षत्रयोगतः
'आता मी तुला श्रवणाचं शुभ विधान सांगतो, ऐक. शुद्ध दिवस, शुक्ल पक्ष, योग्य वार आणि नक्षत्र यांचा संयोग असताना—'
करणे चापि लग्ने च ग्रहताराबलान्विते । अमूढेन ग्रहे बाले न च वृद्धौ गुरौस्थिते
ग्रहणाच्या वेळी, ग्रह-ताऱ्यांची शक्ती कमी असताना, मन गोंधळलेलं असताना, ग्रह लहान असताना किंवा गुरु ग्रह क्षीण अवस्थेत असताना, पुराण ऐकू नये.
न कृष्णपक्षे ग्रहणे न च नास्तिकसंनिधौ । पूर्वोक्तलक्षणोपेतं पुराणं शृणुयादिति
कृष्ण पक्षात, ग्रहणाच्या वेळी किंवा नास्तिकांच्या उपस्थितीत पुराण ऐकू नये. पूर्वी सांगितलेल्या शुभ चिन्हे असताना पुराण ऐकावं.