अतिदुष्कृतिकर्म्माहं कथं भोक्ष्ये कथं स्वपे । कथं तिष्ठे कथं गच्छे परलोकः कथं भवेत्
'मी फार वाईट कर्म केलंय—आता मी कसं खाऊ, कसं झोपू, कसं उभा राहू, कसं जाऊ, आणि पुढचं जग कसं असेल?' असं तो विचारतो.
इति चिंताकुलो नित्यं न नमत्यपरान्वितः । द्विजस्य सदनं गत्वा पुराणज्ञस्य राघव
अशा विचारांनी नेहमीच त्रस्त राहून, तो दुसऱ्यांना वाकून नमस्कारही करत नाही, आणि पुराण जाणणाऱ्या ब्राह्मणाच्या घरी जातो, हे राघव.
लज्जावाक्कृतवक्त्रश्च किंकरोमीत्यभाषत । न किंचिदप्युवाचासौ द्विजः पौराणिकस्तदा
लाजून आणि हळू आवाजात तो म्हणतो, 'मी काय करू?' पण तो ब्राह्मण काहीच बोलत नाही.
पापोयमिति विज्ञाय शिष्येण निरगामयत् । गौतमोपि विनिर्गम्य द्वार्येव च बहिः स्थितः
तो पापी आहे हे ओळखून, गुरुने त्याला बाहेर पाठवलं; आणि गौतमही बाहेर जाऊन दाराजवळ उभा राहिला.
भुव्यासीनं तु विज्ञाय पुराणार्थविचारकम् । कथं कथमपि प्राप्य पीठं दत्तं च नाभजत्
तो जमिनीवर बसून पुराणाचा अर्थ विचार करत असल्याचं पाहून, तो कसाबसा जवळ गेला, पण दिलेलं आसन घेतलं नाही.
निषण्णो भूतले राम पुराणज्ञमभाषत । प्रायश्चित्तं करिष्यामि तदत्रैव विधीयताम्
मग तो जमिनीवर बसून, 'मी प्रायश्चित्त करीन, ते इथेच सांगावं,' असं पुराण जाणणाऱ्याला म्हणाला.
ब्राह्मण उवाच- पापानि कीर्तयस्व त्वं सर्वथैव कृतानि तु । स चापि नाऽकृतं किंचिन्मया पापमितीरयन्
ब्राह्मण म्हणाला, 'तू केलेली सर्व पापं सांग.' त्यावर तो म्हणाला, 'मी असं काही नाही जे केलं नाही—सगळी पापं मी केली आहेत.'
रुदन्पपात भूम्यां च कथं तातेति पीडितः । ब्राह्मणस्तमथ प्राह प्रायश्चित्तं न विद्यते
तो रडत जमिनीवर कोसळला आणि 'बाबा, आता काय?' असं व्याकुळ होऊन म्हणाला. तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला, 'तुझ्यासाठी प्रायश्चित्त नाही.'
महापापं त्रिरावृत्ते पुनश्च यदि चेत्कृतम् । गौतम उवाच- पौराणिक महाभाग प्राप्यापि त्वामहं कथम्
'मोठं पाप जर तीनदा केलं आणि पुन्हा केलं, गौतम म्हणतो—'हे पुराण जाणणाऱ्या, मी तुझ्याकडे आलो तरीही—'
पापयुक्तो द्विजश्रेष्ठ संगतिर्विफला भवेत् । पौराणिक उवाच- शास्त्रं प्रमाणं सर्वेषां प्रायश्चित्तविनिर्णये
—'पापी असल्यामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, माझ्याशी संगती केली तरी काहीच साधणार नाही.' पुराणिक म्हणाला, 'प्रायश्चित्त ठरवताना शास्त्रच प्रमाण आहे.'
तद्विना यो हि तं ब्रूयात्प्रायाश्चित्तं न तद्भवेत् । सकृत्कृते सकृत्प्रोक्तं द्वितीये द्विगुणं भवेत्
'त्याशिवाय जे काही प्रायश्चित्त सांगितलं, ते ग्राह्य नाही. पहिल्यांदा पाप केलं तर एकदा प्रायश्चित्त, दुसऱ्यांदा दुप्पट.'
तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः । त्वया कृतं तु बहुधा चतुर्विधमपीच्छया
'तिसऱ्यांदा तिप्पट, आणि चौथ्यांदा काहीच उपाय नाही. पण तू तर चारही प्रकारची पापं, तीही स्वतःच्या इच्छेने, अनेकदा केली आहेत.'
कथं वक्तुमहं शक्तः प्रायश्चित्तं भवादृशे । गौतमोऽपि पुनः प्राह क्व गंतव्यं मयेति च । उपवासत्रयं कृत्वा शिवरात्रिमविंदत
मी तुझ्यासारख्या व्यक्तीसाठी कोणते प्रायश्चित्त सांगू शकतो, असे मला वाटत नाही. गौतमानेही पुन्हा विचारले, 'मग मी कुठे जावे?' त्याने तीन उपवास करून शिवरात्रीचे व्रत पाळले.
चतुर्थमुपवासं च चकारातीव दुःखितः । पारणं चाप्यमायां स कृतवान्फलवल्कलैः
तो खूपच दुःखी असताना त्याने चौथा उपवास केला आणि फळे व झाडाची साल यावर उपवास सोडला.
अथ प्रदक्षिणं चक्रे श्रीशैलस्य च स द्विजः । गतवान्मंदिरं पश्चाच्चिंतयातिकृशः श्वसन्
मग त्या द्विजाने श्रीशैल पर्वती प्रदक्षिणा केली आणि नंतर खूपच कृश होऊन, श्वास घेत घेत, मनात विचार करत तो मंदिरात गेला.
कथं पापनिवृत्तिर्मे तूष्णींभूतस्य सेत्स्यति । अनंतमविचार्यं किं पापं च सुमहत्तरम्
मी असे गप्प बसून राहिलो तर माझ्या पापातून सुटका कशी होईल? हे अनंत, अगम्य आणि फार मोठे पाप काय आहे?
श्रुत्वा न कोपि मे ब्रूयात्प्रायश्चित्तं विधीयताम् । किंतु कस्मिन्पुराणे तु श्रुते ज्ञातं भविष्यति
कोणीही ऐकून मला प्रायश्चित्त काय करावे हे सांगत नाही. पण कोणत्या पुराणात ऐकल्यावर मला खरे ज्ञान मिळेल?
इति कृत्वा मतिं सोथ पुराणज्ञमभाषत । पुराणमेकं मे तात व्याख्यातु भगवानिति
अशी ठाम कल्पना करून त्याने पुराण जाणणाऱ्याला सांगितले, 'तात, कृपया एक पुराण मला समजावून सांग.'
जातकर्मादिसंस्कारान्कारयस्व ममाशु वै । द्विजो भूत्वा शृणोम्यद्य प्रायश्चित्तं करोम्यतः
'माझ्यासाठी जन्मादी सर्व संस्कार लवकर कर. द्विज होऊन मी आज ऐकेन आणि प्रायश्चित्त करीन.'
विधायकं पुराणं मे भविष्यति च कीर्तितम् । अतः शक्यं करिष्यामि पुराणार्थं विनिश्चयन्
'जे पुराण विधी सांगते ते मला सांगितले जाईल. त्यामुळे मी त्या पुराणाचा अर्थ समजून कृती करू शकेन.'
पौराणिक उवाच- यथावत्कीर्तयिष्यामि पुराणं पापनाशनम् । यथाज्ञानं यथाशक्ति यथाशुद्धं यथाविधि
पुराणिक म्हणाला - 'मी माझ्या ज्ञान, शक्ती, शुद्धता आणि योग्य पद्धतीने पाप नष्ट करणारे पुराण नीट सांगीन.'
किं वांच्छसि पुराणं तु कीर्तयिष्ये तदेव तु । गौतम उवाच- सर्वं रुचि पुराणं मे वक्तव्यं किं हितं वद
'तुला कोणते पुराण ऐकायचे आहे? तेच मी सांगतो.' गौतम म्हणाला - 'माझ्या मनास अनुरूप जे पुराण आहे, ते सांग. जे हिताचे आहे तेच सांग.'
श्रुते यस्मिन्भिदा नैव जायते तु हरीशयोः । पौराणिक उवाच- कौर्मोक्तं यत्पुराणं तद्देवयोरभिदाभिधम्
'ज्याचे श्रवण केल्यावर हरि आणि ईश्वर यांच्यात भेद उत्पन्न होत नाही.' पुराणिक म्हणाला - 'कूर्माने सांगितलेले जे पुराण आहे, तेच दोन्ही देवांचे वर्णन करणारे आहे.'
शृणोति यस्तत्प्रथमं तस्य पापं विनश्यति । तस्य वक्ता तु यो विप्रस्तस्य विघ्नांतरं भवेत्
जो प्रथम ते ऐकतो, त्याचे पाप नष्ट होते; पण जो ब्राह्मण ते सांगतो, त्याला काही अडथळे येऊ शकतात.
श्रोतव्यं मन्यते पापो यदि भार्या विनश्यति । किंचैकं दुष्करं वक्ष्ये श्रोतुर्वक्तुरनिंदकम्
पापी माणसाने ते ऐकण्यासारखे समजले, तर त्याची पत्नी नष्ट होऊ शकते. आणि मी एक कठीण गोष्ट सांगतो, जी ऐकणाऱ्याला किंवा सांगणाऱ्याला दोष देत नाही.
व्याख्यातरि यदि प्रीतिर्द्धर्मादेव प्रकाशिनी । आचारदर्शने पुण्ये कर्ममोक्षादिदर्शके
व्याख्याता जर धर्मातून उत्पन्न होणाऱ्या आनंदात, आचार दाखवण्यात, पुण्यात आणि कर्माने मोक्ष दाखवण्यात रमला असेल—
तदा तुष्टो महेशः स्याद्विष्णुरिष्टफलप्रदः । पितरस्तारितास्तेन यांति ते परमां गतिम्
तेव्हा महेश प्रसन्न होतो आणि विष्णू इच्छित फल देतो; त्यामुळे पितरांना तारण मिळते आणि ते परम अवस्था गाठतात.
श्रीराम उवाच- कथं पातकसंघात संक्रमे ब्राह्मणाधमे । पुराणज्ञः कथं व्याख्यां चकार द्विजसत्तम
श्रीराम म्हणाले - 'पापांच्या गर्दीत, ब्राह्मणांमध्ये नीच असलेल्या त्या व्यक्तीला, हे द्विजश्रेष्ठ, पुराण जाणणाऱ्याने कसे व्याख्यान दिले?'
शंभुरुवाच- अध्यापने चाध्ययने जायते चाथ संगमः । संगतौ वत्सरं राम याति पातकि पातकम्
शंभू म्हणाले - 'अध्यापन आणि अध्ययन यात संग येतो; त्या संगामुळे, राम, एक वर्ष पापी माणूस अधिक पाप करतो.'
पुराणज्ञे तु काकुत्स्थ सर्वतत्वार्थवेदिनि । अपिपातकसंदोह चीर्णपापं प्रणश्यति
'पण जो सर्व तत्त्वांचा अर्थ जाणणारा पुराणज्ञ आहे, काकुत्स्था, त्याचे मोठमोठे पापसुद्धा नष्ट होतात.'