प्रतिजीवंतु हेतूनां भेदोऽपि सुविनिश्चयः । एकस्यापि हि जीवस्य नास्ति चैकविधा स्थितिः
प्रत्येक जीवासाठी सुख-दुःखाची कारणे वेगवेगळी असतात; एकाच जीवासाठीही एकसारखी स्थिती नसते.
जन्मकाले महाऽज्ञानं शैशवेत्यल्पबोधनम् । स्खलत्पदेल्पविज्ञानं बाल्ये चाल्पं तथैव च
जन्माच्या वेळी मोठे अज्ञान असते; बालपणात थोडी समज, लहानपणात अडखळत चालणारे थोडे ज्ञान असते.
कौमारे क्रीडनरतिर्यौवने विषयोषितम् । यौवने विनिवृत्ते तु द्रव्यसंपादनेषणा
कुमारवयात खेळण्यात आनंद मिळतो; तारुण्यात विषय आणि स्त्रियांचा मोह असतो; तरुणपण संपल्यावर संपत्ती मिळवण्याची इच्छा निर्माण होते.
वार्द्धके भोगलिप्सा च न भोक्तुं क्षमतेपि च । दूषिका श्लेष्मलालाभिर्वलीपलितकंपनैः
वृद्धापकाळात भोगाची इच्छा असते, पण भोगता येत नाही; कफ, लाळ, सुरकुत्या, पांढरे केस आणि थरथरणे याने त्रास होतो.
श्वासकासानिलाक्षिप्तैर्हृषीकैर्विकलैर्युतः । किंचिद्धर्तुं न शक्नोति न च जानाति किंचन
श्वास लागणं, खोकला आणि वाऱ्यामुळे त्याच्या इंद्रियांना त्रास होतो, मन गोंधळलेलं असतं. तो काही धरू शकत नाही आणि काहीही ओळखू शकत नाही.
तिष्ठंतीषु परस्त्रीषु गुह्यस्थानं प्रदर्शयेत् । कोशकंडूयनपरः क्रूरो जीवितलक्षणैः
इतरांच्या बायका समोर उभा राहून तो आपली लाजीरवाणी जागा दाखवतो, सारखी अंग खाजवतो, आणि वाईट वागतो, जणू त्याच्या आयुष्याची घसरण सुरू झाली आहे.
कंडूयते स्फिचौ वस्त्रमुद्धृत्य च विचालयन् । भुंजानः श्लेष्मणा ग्रासं ग्रसितुं न च शक्नुयात्
तो कपडा वर करून मागची बाजू खाजवतो, आणि खाताना, जरी अन्नात कफ मिसळलेलं असलं तरी, ते गिळू शकत नाही.
यदा कासस्तदा जज्ञे पायुवायुश्च शब्दवान् । निःसृतिश्च मलस्यापि श्लेष्मनिर्गम एव च
त्याला खोकला आला की, मागून मोठ्या आवाजात वारा सुटतो, मलस्राव होतो आणि कफही बाहेर पडतो.
स्नुषादिभर्त्सनं बाल तालहास्यनिदर्शनम् । गुरुनिर्गमनादीनि संचिंत्य च पुनः पुनः
सून आणि इतर लोक त्याला ओरडतात, लहान मुलं टाळ्या वाजवत हसतात, आणि तो पुन्हा पुन्हा मोठ्यांच्या जाण्याचा विचार करतो.
आहूतो भोजनाद्यर्थं भोज्यान्नादि विनिंदयन् । चिरमुष्णं च निर्भर्त्स्य पुनश्चिंतामवाप सः
भोजनासाठी बोलावलं की, तो अन्नाची निंदा करतो, 'हे फार वेळेचं आणि थंड आहे' असं म्हणतो, आणि मग पुन्हा चिंता करतो.
अतिदुष्कृतिकर्म्माहं कथं भोक्ष्ये कथं स्वपे । कथं तिष्ठे कथं गच्छे परलोकः कथं भवेत्
'मी फार वाईट कर्म केलंय—आता मी कसं खाऊ, कसं झोपू, कसं उभा राहू, कसं जाऊ, आणि पुढचं जग कसं असेल?' असं तो विचारतो.
इति चिंताकुलो नित्यं न नमत्यपरान्वितः । द्विजस्य सदनं गत्वा पुराणज्ञस्य राघव
अशा विचारांनी नेहमीच त्रस्त राहून, तो दुसऱ्यांना वाकून नमस्कारही करत नाही, आणि पुराण जाणणाऱ्या ब्राह्मणाच्या घरी जातो, हे राघव.
लज्जावाक्कृतवक्त्रश्च किंकरोमीत्यभाषत । न किंचिदप्युवाचासौ द्विजः पौराणिकस्तदा
लाजून आणि हळू आवाजात तो म्हणतो, 'मी काय करू?' पण तो ब्राह्मण काहीच बोलत नाही.
पापोयमिति विज्ञाय शिष्येण निरगामयत् । गौतमोपि विनिर्गम्य द्वार्येव च बहिः स्थितः
तो पापी आहे हे ओळखून, गुरुने त्याला बाहेर पाठवलं; आणि गौतमही बाहेर जाऊन दाराजवळ उभा राहिला.
भुव्यासीनं तु विज्ञाय पुराणार्थविचारकम् । कथं कथमपि प्राप्य पीठं दत्तं च नाभजत्
तो जमिनीवर बसून पुराणाचा अर्थ विचार करत असल्याचं पाहून, तो कसाबसा जवळ गेला, पण दिलेलं आसन घेतलं नाही.
निषण्णो भूतले राम पुराणज्ञमभाषत । प्रायश्चित्तं करिष्यामि तदत्रैव विधीयताम्
मग तो जमिनीवर बसून, 'मी प्रायश्चित्त करीन, ते इथेच सांगावं,' असं पुराण जाणणाऱ्याला म्हणाला.
ब्राह्मण उवाच- पापानि कीर्तयस्व त्वं सर्वथैव कृतानि तु । स चापि नाऽकृतं किंचिन्मया पापमितीरयन्
ब्राह्मण म्हणाला, 'तू केलेली सर्व पापं सांग.' त्यावर तो म्हणाला, 'मी असं काही नाही जे केलं नाही—सगळी पापं मी केली आहेत.'
रुदन्पपात भूम्यां च कथं तातेति पीडितः । ब्राह्मणस्तमथ प्राह प्रायश्चित्तं न विद्यते
तो रडत जमिनीवर कोसळला आणि 'बाबा, आता काय?' असं व्याकुळ होऊन म्हणाला. तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला, 'तुझ्यासाठी प्रायश्चित्त नाही.'
महापापं त्रिरावृत्ते पुनश्च यदि चेत्कृतम् । गौतम उवाच- पौराणिक महाभाग प्राप्यापि त्वामहं कथम्
'मोठं पाप जर तीनदा केलं आणि पुन्हा केलं, गौतम म्हणतो—'हे पुराण जाणणाऱ्या, मी तुझ्याकडे आलो तरीही—'
पापयुक्तो द्विजश्रेष्ठ संगतिर्विफला भवेत् । पौराणिक उवाच- शास्त्रं प्रमाणं सर्वेषां प्रायश्चित्तविनिर्णये
—'पापी असल्यामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, माझ्याशी संगती केली तरी काहीच साधणार नाही.' पुराणिक म्हणाला, 'प्रायश्चित्त ठरवताना शास्त्रच प्रमाण आहे.'
तद्विना यो हि तं ब्रूयात्प्रायाश्चित्तं न तद्भवेत् । सकृत्कृते सकृत्प्रोक्तं द्वितीये द्विगुणं भवेत्
'त्याशिवाय जे काही प्रायश्चित्त सांगितलं, ते ग्राह्य नाही. पहिल्यांदा पाप केलं तर एकदा प्रायश्चित्त, दुसऱ्यांदा दुप्पट.'
तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः । त्वया कृतं तु बहुधा चतुर्विधमपीच्छया
'तिसऱ्यांदा तिप्पट, आणि चौथ्यांदा काहीच उपाय नाही. पण तू तर चारही प्रकारची पापं, तीही स्वतःच्या इच्छेने, अनेकदा केली आहेत.'
कथं वक्तुमहं शक्तः प्रायश्चित्तं भवादृशे । गौतमोऽपि पुनः प्राह क्व गंतव्यं मयेति च । उपवासत्रयं कृत्वा शिवरात्रिमविंदत
मी तुझ्यासारख्या व्यक्तीसाठी कोणते प्रायश्चित्त सांगू शकतो, असे मला वाटत नाही. गौतमानेही पुन्हा विचारले, 'मग मी कुठे जावे?' त्याने तीन उपवास करून शिवरात्रीचे व्रत पाळले.
चतुर्थमुपवासं च चकारातीव दुःखितः । पारणं चाप्यमायां स कृतवान्फलवल्कलैः
तो खूपच दुःखी असताना त्याने चौथा उपवास केला आणि फळे व झाडाची साल यावर उपवास सोडला.
अथ प्रदक्षिणं चक्रे श्रीशैलस्य च स द्विजः । गतवान्मंदिरं पश्चाच्चिंतयातिकृशः श्वसन्
मग त्या द्विजाने श्रीशैल पर्वती प्रदक्षिणा केली आणि नंतर खूपच कृश होऊन, श्वास घेत घेत, मनात विचार करत तो मंदिरात गेला.
कथं पापनिवृत्तिर्मे तूष्णींभूतस्य सेत्स्यति । अनंतमविचार्यं किं पापं च सुमहत्तरम्
मी असे गप्प बसून राहिलो तर माझ्या पापातून सुटका कशी होईल? हे अनंत, अगम्य आणि फार मोठे पाप काय आहे?
श्रुत्वा न कोपि मे ब्रूयात्प्रायश्चित्तं विधीयताम् । किंतु कस्मिन्पुराणे तु श्रुते ज्ञातं भविष्यति
कोणीही ऐकून मला प्रायश्चित्त काय करावे हे सांगत नाही. पण कोणत्या पुराणात ऐकल्यावर मला खरे ज्ञान मिळेल?
इति कृत्वा मतिं सोथ पुराणज्ञमभाषत । पुराणमेकं मे तात व्याख्यातु भगवानिति
अशी ठाम कल्पना करून त्याने पुराण जाणणाऱ्याला सांगितले, 'तात, कृपया एक पुराण मला समजावून सांग.'
जातकर्मादिसंस्कारान्कारयस्व ममाशु वै । द्विजो भूत्वा शृणोम्यद्य प्रायश्चित्तं करोम्यतः
'माझ्यासाठी जन्मादी सर्व संस्कार लवकर कर. द्विज होऊन मी आज ऐकेन आणि प्रायश्चित्त करीन.'
विधायकं पुराणं मे भविष्यति च कीर्तितम् । अतः शक्यं करिष्यामि पुराणार्थं विनिश्चयन्
'जे पुराण विधी सांगते ते मला सांगितले जाईल. त्यामुळे मी त्या पुराणाचा अर्थ समजून कृती करू शकेन.'