द्वापरे चार्चनं तिष्ये दानं च हरिकीर्तनम् । सर्वं च शस्तं सर्वत्र ध्यानं न च कलौ युगे
द्वापारात पूजा श्रेष्ठ, तिष्य महिन्यात दान आणि हरिचे कीर्तन; सर्वत्र हे चांगलेच, पण कलियुगात ध्यान होत नाही.
नराणां मुग्धचित्तत्वात्कृच्छ्रस्थानां विशांपते । न धर्मे नियताबुद्धिर्न वेदे नैव च स्मृतौ
लोकांचे मन साधे आणि परिस्थिती कठीण असल्यामुळे, राजन, धर्म, वेद किंवा स्मृती यांत कुणाचेही मन स्थिर राहत नाही.
न क्रतौ न स्वधाकारे पुराणानां च न श्रुतौ । न यज्ञेन च तीर्थेषु न च शुश्रूषणे सताम्
कुठल्याही यज्ञात, श्राद्धात, पुराण ऐकण्यात, तीर्थयात्रेत किंवा सज्जनांची सेवा करण्यातही नाही.
नेज्यायां देवतानां च न स्वजातीयकर्म्मणि । न देवस्मरणेनापि न च क्वापि वृषे नृप
देवतांची पूजा, आपले कर्तव्य, देवस्मरण किंवा कुठेही धर्मानेही नाही, राजन.
अतश्च दीर्घकालानां पुण्यानामक्षमा नराः । दानं तु स्वल्पकालत्वात्कर्तुं शक्नोति मानवः
म्हणूनच, दीर्घ काळ लागणारी पुण्यकर्मे लोकांना करता येत नाहीत; पण थोड्या वेळात करता येणारे दान मात्र माणूस करू शकतो.
अतश्च कलिदुष्टानां प्रायश्चितं न विद्यते । केषांचित्पापनाशः स्यात्प्रायश्चित्तैस्तु नान्यथा
कलियुगाने दूषित झालेल्यांना प्रायश्चित्त नाही; काहींचे पाप प्रायश्चित्ताने नष्ट होते, पण दुसऱ्या मार्गाने नाही.
ब्रह्मज्ञानी गयाश्राद्धी काशीगंता श्रुतौ रतः । पुराणज्ञावमाश्चैते श्रोता तस्य च राघव
जो ब्रह्मज्ञान मिळवतो, गयेला श्राद्ध करतो, काशीला जातो, शास्त्रात रमतो, पुराण जाणतो आणि ऐकतो, हे राघवा.
युगानामनुसारेण तथार्थस्य विवेचनात् । स्व पर प्रत्ययोत्पादात्परब्रह्मप्रकाशनात्
युगांच्या अनुक्रमानुसार आणि अर्थाच्या विचाराने, स्वतःमध्ये आणि इतरांमध्ये श्रद्धा निर्माण करून, परब्रह्म प्रकट होते.
पुराणवक्ता सर्वस्माद्ब्राह्मणस्तु विशिष्यते । तेनापि च कृतं पापं न सज्येत्किमुतान्यतः
सर्वांमध्ये पुराण सांगणारा ब्राह्मण श्रेष्ठ असतो; त्याने पाप केले तरी ते त्याला चिकटत नाही, तर इतरांचे काय म्हणावे!
अन्येषामपि केषांचित्पुराणं पापनाशनम् । यः पुराणेषु विश्वासी वक्तारं मन्यते गुरुम्
इतर काही लोकांसाठीही पुराण पाप नष्ट करणारे असते; जो पुराणांवर विश्वास ठेवतो आणि वक्त्याला गुरु मानतो.
ब्रह्मविद्याप्रदातारं विशेषं ज्ञातिबंधुतः । तस्य पापानि सर्वाणि विलयं यान्त्यसंशयम्
जो कोणी ब्रह्मविद्या आपल्या नातेवाईकांना देतो, त्याची सर्व पापं नक्कीच नष्ट होतात.
अथ श्रीशैलगमनं पूजकस्य महेशितुः । अतः कलौ मनुष्याणां पुराणं पापनाशनम्
आता, जो महादेवाचा भक्त आहे त्याचा श्रीशैल यात्रेचा प्रसंग सांगतो. म्हणून कलियुगात लोकांसाठी पुराण हे पापांचा नाश करणारे आहे.
पुरा कलियुगे राम वृत्तं संकीर्तये शृणु । आसीत्तु गौतमो नाम ब्राह्मणो वेदवर्जितः
पूर्वी कलियुगात, हे राम, एक गोष्ट सांगतो—ऐक. गौतम नावाचा एक ब्राह्मण होता, पण त्याला वेदांचं ज्ञान नव्हतं.
तस्य पुष्टिः पशुश्चास्तां भ्रातरौ वेदवर्जितौ । ताभ्यां सह कृषिं चक्रे तत्र वृद्धिमवाप च
त्याचे दोन भाऊ होते, त्यांनाही वेदांचं ज्ञान नव्हतं. तिघांनी मिळून शेती केली आणि त्यामुळे त्यांची भरभराट झाली.
धनधान्यादिकं किंचिद्राजानं दत्तवानथ । उवाच वचनं किंचिदधिकारं निरूपय
त्याने राजाला थोडं धन, धान्य वगैरे दिलं आणि म्हणाला, 'मला एखादं पद द्या.'
अर्थं न गमयिष्यामि तौ शक्तौ भ्रातरौ मम । राजोवाच- ब्राह्मणस्याधिकारो हि वैदिके धर्मकर्मणि
'मी धनासाठी मागे लागणार नाही; माझे दोन भाऊ सक्षम आहेत.' राजा म्हणाला, 'ब्राह्मणाचं खरं कर्तव्य वेदविषयक धर्मकर्मातच आहे.'
तदन्यत्र नियुक्तस्य ब्राह्मण्यं विप्रणश्यति । गौतम उवाच- युगेष्वन्येषु धर्मोयं कलिधर्मो न तादृशः
'इतर कुठे नेमणूक केल्यास ब्राह्मणपण नष्ट होतं.' गौतम म्हणाला, 'इतर युगात तसं होतं, पण कलियुगात तसं नाही.'
भूपति त्वं हि भूपाल नृपाणां धर्म उच्यते । ब्राह्मणश्च परिक्षीणस्तं कुर्वन्नैव दुष्यति
'राजा, तू लोकांचा स्वामी आहेस; राजाचं कर्तव्य असंच आहे. एखादा ब्राह्मण गरिब झाला तर असं वागण्यात त्याचं काहीही बिघडत नाही.'
शूद्राणां तु कृषिर्द्धर्मो नापद्यप्यग्रजन्मनः । तस्मात्क्षत्त्रेण वर्तिष्ये ग्रामान्मम समादिश
'शूद्रांचा धर्म म्हणजे शेती, पण संकटातसुद्धा उच्च जातीच्या माणसाने ती करू नये. म्हणून मी क्षत्रियाचं काम करीन; मला गावे द्या.'
अन्यत्र चात्र क्षत्त्रेण वर्तनं मम रोचते । अन्यन्न तु तथेत्युक्तो ददौ ग्रामान्द्विजन्मनः
'इतर कुठेही, इथे मला क्षत्रियाचं काम करायला आवडेल; नाही तर तसेच राहू द्या.' असं म्हणल्यावर राजाने त्या द्विजाला गावे दिली.
ग्रामाधिकारदुष्टस्य वर्तनं त्वन्यथाभवत् । अभक्षि मांसं चापायि सुरा चाभाषि दुर्वचः
गावाचा अधिकार मिळाल्यावर त्याचं वागणं बदललं; त्याने निषिद्ध मांस खाल्लं, दारू प्यायली आणि वाईट बोलू लागला.
परयोषा तथा गामि परस्वं प्रत्यहारि च । अक्रीडि द्यूतमसकृत्कलंजं चादि दुर्भुजा
त्याने दुसऱ्यांच्या बायका गाठल्या, दुसऱ्यांचं धन रोज घेतलं, वारंवार जुगार खेळला आणि निषिद्ध अन्न खाल्लं.
नापूजि जगतामीशः शिवो वा विष्णुरेव वा । एवं कालेन दुर्वृत्तं राजा वाक्यमभाषत
त्याने जगाचा स्वामी असलेल्या शंकर किंवा विष्णू यांची पूजा केली नाही. अशा प्रकारे वाईट वागण्यात वेळ गेला आणि मग राजाने बोलायला सुरुवात केली.
विप्र विप्रत्वमुत्सृज्य शूद्रत्वं प्राप्तवानसि । तस्मान्नियोगधर्मेण भवंतं भ्रंशयामि च
'ब्राह्मण, तू आपलं ब्राह्मणपण सोडलंस आणि शूद्रासारखा झालास. म्हणून या पदावरून मी तुला काढून टाकतो.'
मास्तु विप्रत्वमद्यैव शूद्रतैव वरं मम । तदृते यदि विप्रास्ते न भोक्ष्यंति वरं मम
'आजपासून मला ब्राह्मणपण नको; शूद्र असणं मला जास्त आवडेल. जर ब्राह्मणांनी मला स्वीकारलं नाही, तर मी काहीच घेणार नाही.'
न हि सर्वमिदं त्यक्तुं शक्तोहं पृथिवीपते । शंभुरुवाच- एवं वदति दुर्विप्रे राजा तूष्णीमतिष्ठत
'हे पृथ्वीच्या राजांनो, मी हे सगळं सोडू शकत नाही.' शंभू म्हणतो—'त्या वाईट ब्राह्मणाने असं बोलल्यावर राजा गप्प बसला.'
स तु वै शूद्रतुल्यश्च बुभुजेन्नं सहामिषम् । कदाचिदथ दुर्वृत्तः प्रतोलीमंडपस्थितः
तो आता शूद्रासारखा झाला आणि मांसासह अन्न खात होता. एकदा तो वाईट माणूस शहराच्या मंडपात उभा होता.
द्विजेन पठ्यमानं तु पद्यं तु श्रुतवानिदम् । हृदये पद्यमेतत्तु द्विजेरितमतिष्ठत
तेथे एका ब्राह्मणाने एक पद वाचताना त्याने ऐकलं; ते पद त्याच्या मनात राहिलं.
परात्परतरं यांति नारायणपरायणाः । न ते तत्र गमिष्यंति ये द्विषंति महेश्वरम्
जे लोक नारायणाच्या भक्तीत लीन असतात, ते सगळ्यात श्रेष्ठ अशा अवस्थेला पोहोचतात. पण जे महेश्वराचा द्वेष करतात, त्यांना तिथे पोहोचता येत नाही.
व्याख्यानमपि च श्रुत्वा पौराणिकमभाषत । कीदृङ्नारायणः प्रोक्तः कीदृशोपि महेश्वरः
पुराणातील स्पष्टीकरण ऐकल्यावर त्याने विचारले, 'नारायण कसा सांगितला आहे? आणि महेश्वराबद्दल काय सांगितले आहे?'