नासाभूषणमेतत्ते पश्यामि स मदात्ततः । इत्युक्त्वा स्वयमादाय विच्छायं मौक्तिकं सती
'हे तुझे नाकातील दागिने आहे, मी पाहते,' असे म्हणून सतीने स्वतः मोती घेतला आणि त्याची नीट पाहणी केली.
हरिद्रायाः समायोगे मुक्ताफलमदीप्तिमत् । इदं हि ध्रियतां मुक्ताफलं मम तव प्रियम्
हळदीसोबत मिळाल्यावर मोत्याला तेज येते; 'हा मोती, जो मला प्रिय आहे, तो तूच ठेव,' असे तिने सांगितले.
पार्वत्युवाच- अहो त्वन्मंदिरं शंभो सर्ववस्तुसमृद्धिमत् । पूर्वमेव मया सर्वं वस्तुज्ञातं विभूषणैः
पार्वती म्हणाली, 'शंभो, तुझे घर सर्व प्रकारच्या संपत्तीने भरलेले आहे; तुझ्या दागिन्यांमुळे मी आधीच तुझ्याकडील सर्व वस्तू ओळखल्या आहेत.'
अहो द्रविणसंपत्तिर्भूषणैरवगम्यते । शिरोविभूषितं देव ब्रह्मशीर्षस्य मालया
'खरंच, माणसाची संपत्ती त्याच्या दागिन्यांवरून कळते; प्रभो, तुझ्या डोक्यावर ब्रह्मदेवाच्या शिरोमाल्याने शोभा आली आहे.'
नरकस्य तथा माला वक्षःस्थलविभूषणम् । शेषश्च वासुकिश्चैव सविषौ तव कंकणे
'नरकाची माळ तुझ्या छातीचे अलंकार आहे; शेष आणि वासुकी, दोघेही विषयुक्त, हे तुझे कडे आहेत.'
दिशोंऽबरे जटा केशा भसितं चांगरागकम् । महोक्षो वाहनं गोत्रं कुलं चाज्ञातमेव च
'दिशा आणि आकाश हे तुझे जटाजूट आणि केस आहेत, राख हे तुझ्या अंगाचे लेप आहे; मोठा बैल तुझे वाहन आहे, तुझा कुळ आणि घराणे कोणालाच माहीत नाही.'
ज्ञायेते पितरौ नैव विरूपाक्षं तथा वपुः । एवं वदंतीं गिरिजां विष्णुः प्राहाति कोपनः
'तुझे आई-वडील कोण आहेत हे कळत नाही, तुझा खरा रूपही ओळखता येत नाही, हे त्रिनेत्री.' अशी गिरिजा बोलत असताना, विष्णू रागावून म्हणाला:
किमर्थं निंदसे देवि देवदेवं जगत्पतिम् । त्यक्ष्ये प्राणान्प्रियान्भद्रे तव नूनमसंयमम्
'देवी, तू देवांचा देव, जगाचा स्वामी यांची निंदा का करतेस? हे शुभे, मी आपले प्राण सोडीन, कारण तुझ्यात संयम नाही.'
यत्रेशनिंदनं भद्रे तत्र नो मरणं व्रतम् । इत्युक्त्वाथ नखाभ्यां हि हरिश्छेत्तुं शिरोगतः
'जिथे ईशाची निंदा होते, तिथे आमच्यासाठी मृत्यूचे व्रत आहे.' असे म्हणून हरिने आपल्या नखांनी स्वतःचे डोके कापण्याचा प्रयत्न केला.
महेशस्तु करं गृह्य प्राह मा साहसं कृथाः । पार्वतीवचनं सर्वं प्रियं मम तवाप्रियम्
मग महेशाने त्याचा हात धरून सांगितले, 'अशी घाई करू नकोस; पार्वतीचे सर्व बोल मला आवडले, पण तुला ते अप्रिय वाटले.'
ममाप्रियं हृषीकेश कर्तुं यत्किंचिदिष्यते । ओमित्युक्त्वाथ भगवांस्तूष्णींभूतोऽभवद्धरिः
'माझ्यासाठी जे काही अप्रिय आहे, हे हृषीकेशा, ते करायचे असेल तर...' 'ॐ' असे म्हणून भगवंत हरि गप्प बसला.
हनुमानथ देवाय व्यज्ञापयदिदं वचः । अर्थयामि विनिष्कामं मम पूजाव्रतं तथा
मग हनुमानाने देवाला विनंती केली, 'माझ्या कोणत्याही इच्छेशिवाय, मला माझे पूजेचे व्रत करायची परवानगी द्या.'
पूजार्थमप्यहं गच्छे ममानुज्ञातुमर्हसि । शंकर उवाच- कस्य पूजा क्व वा पूजा किं पुष्पं किं दलं वद
'फक्त पूजेकरिता मी जातोय; मला परवानगी द्या.' शंकर म्हणाले, 'कोणाची पूजा? कुठे पूजा? कोणते फूल? कोणते पान? सांग.'
को गुरुः कश्च मंत्रस्ते कीदृशं पूजनं तथा । एवं वदति देवेशे हनूमानतिकंपितः
'गुरु कोण? तुझा मंत्र कोणता? कशी पूजा आहे?' असे देवेश्वर विचारताच, हनुमान फारच घाबरला.
वेपमानसमस्तांगः स्तोतुमेव प्रचक्रमे । हनूमानुवाच- नमो देवाय महते शंकरायामितात्मने
संपूर्ण अंग थरथरत असताना हनुमान स्तुती करू लागला. हनुमान म्हणाला — महादेव, अमर्याद आत्मा असलेल्या शंकराला माझा नमस्कार असो.
योगिने योगधात्रे च योगिनां गुरवे नमः । योगिगम्याय देवाय ज्ञानिनां पतये नमः
योगी, योगाचा आधार, योग्यांचा गुरु, योग्यांना गम्य असलेल्या देवाला आणि ज्ञानी लोकांचा स्वामी यांना नमस्कार.
वेदानां पतये तुभ्यं देवानां पतये नमः । ध्यानायध्यनगम्याय धातॄणां गुरवे नमः
वेदांचा स्वामी, देवांचा स्वामी, ध्यानाने गम्य असलेल्या आणि सृष्टीकर्त्यांचा गुरु असलेल्या तुला नमस्कार.
शिष्टायशिष्टगम्याय भूम्यादि पतये नमः । नमस्तेत्यादिना वेदवाक्यानां निधये नमः
शिक्षित आणि अशिक्षितांना गम्य असणाऱ्या, पृथ्वी व इतर सर्व तत्त्वांचे स्वामी, 'नमः' या शब्दाने सुरू होणाऱ्या वेदवाक्यांचा आधार असलेल्या तुला नमस्कार.
आतनुष्वेतिवाक्यैश्च प्रतिपाद्याय ते नमः । अष्टमूर्ते नमस्तुभ्यं पशूनांपतये नमः
'तो सर्वांच्या आत्म्यात आहे' अशा वाक्यांनी ओळखता येणाऱ्या तुला नमस्कार. अष्टमूर्ती असलेल्या आणि सर्व प्राण्यांचा स्वामी असलेल्या तुला नमस्कार.
त्र्यंबकाय त्रिनेत्राय सोमसूर्याग्निलोचन । सुभृंगराजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियाय ते
त्र्यंबक, त्रिनेत्र, ज्यांच्या डोळ्यांत चंद्र, सूर्य आणि अग्नी आहेत, आणि ज्यांना धत्तूर, धतुरा, द्रोण या फुलांचा विशेष प्रिय आहे, अशा तुला नमस्कार.
बृहतीपूगपुंनाग चंपकादिप्रियाय च । नमस्तेस्तु नमस्तेस्तु भूय एव नमोनमः
बृहती, पान, पुन्नाग, चंपक आणि इतर फुलांना प्रिय मानणाऱ्या तुला वारंवार नमस्कार, पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
शिवो हरिमथ प्राह मा भैषीर्वद मेऽखिलम् । हनुमानुवाच- शिवलिगार्चनं कार्यं भस्मोद्धूलितदेहिना
शिवाने हरिला सांगितले — 'घाबरू नकोस, सर्व काही मला सांग.' हनुमान म्हणाला — अंगावर भस्म लावून शिवलिंगाची पूजा करावी.
दिवासंपादितैस्तोयैः पुष्पाद्यैरपि तादृशैः । देव विज्ञापयिष्यामि शिवपूजाविधिं शुभम्
दिवसा आणलेल्या पाण्याने, तसेच फुलांसारख्या वस्तूंनी, हे देवा, मी तुला शिवपूजेची शुभ पद्धत सांगतो.
सायंकाले तु संप्राप्ते अशिरः स्नानमाचरेत् । क्षालितं वसनं शुष्कं धृत्वाचम्य द्विरग्रधीः
संध्याकाळ झाली की डोक्याचा स्नान करावे, स्वच्छ व कोरडे वस्त्र परिधान करून, शुद्धी करून, मन एकाग्र करून बसावे.
अथ भस्म समादाय आग्नेयं स्नानमाचरेत् । प्रणवेन समामंत्र्याप्यष्टवारमथापि वा
नंतर भस्म घेऊन, अग्नीसंस्कारयुक्त स्नान करावे. प्रणवमंत्राने किंवा आठ वेळा किंवा इच्छेनुसार ते करावे.
पंचाक्षरेण मंत्रेण नाम्ना वा येनकेनचित् । सप्ताभिमंत्रितं भस्म दर्भपाणिः समाहरेत्
पंचाक्षरी मंत्राने किंवा कुठल्याही नावाने, जसे वाटेल तसे, सात वेळा मंत्रित केलेले भस्म, दर्भ हातात घेऊन घ्यावे.
ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्वा शिरसि पातयेत् । तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत्
'ईशानः सर्वविद्यानाम्' असे म्हणून डोक्यावर भस्म लावावे. 'तत्पुरुषाय विद्महे' असे म्हणून तोंडावर भस्म शिंपडावे.
अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो भस्म वक्षसि निक्षिपेत् । वामदेवाय नम इति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत्
'अघोरेभ्यः' आणि 'घोरेभ्यः' असे म्हणून छातीवर भस्म लावावे. 'वामदेवाय नमः' असे म्हणून गुप्त स्थानी लावावे.
सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः । उद्धूलयेत्समस्तांगे प्रणवेन विचक्षणः
'सद्योजातं प्रपद्यामि' असे म्हणून पायांवर भस्म लावावे. नंतर प्रणवमंत्राने संपूर्ण अंगावर भस्म शिंपडावे.
त्रैवर्णिकानामुदितः स्नानादिविधिरुत्तमः । शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथा
त्रिवर्णीयांसाठी हे स्नान व इतर विधी श्रेष्ठ सांगितले आहेत. शूद्र व इतरांसाठी गुरुने जे सांगितले ते मी सांगतो.