रत्नांगुलीयैरथ नूपुराभ्यां दुकूलबंधेन तडित्सु कांच्या । हारैरनेकैरथ कंठनिष्क यज्ञोपवीतोत्तरवाससी च
रत्नजडित अंगठ्या, नुपूर, सुंदर वस्त्र, चमकणारी कंबरपट्टा, अनेक हार, गळ्यातील नाण्यांची माळ, यज्ञोपवीत आणि उत्तरीय वस्त्र यांनी ते सजले होते.
विलंबिचंचन्मणिकुंडलेन सुपुष्पिधम्मिल्लवरेण देवः । पंचांगगंधस्य विलेपनेन बाह्वंगदैः कंकणकांगुलीयकैः
लटकणाऱ्या मौल्यवान दागिन्यांचे कुंडल, सुंदर फुलांचा गजरा, पाच प्रकारच्या सुवासिक उटण्याचा लेप, बांगड्या, कडे आणि अंगठ्या यांनी देव सजला होता.
इत्थं विभूषितः शिवो निविष्टउत्तमासने स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने । अन्योन्यसंमुखौ स्थितौ हरीशौ देवसत्तमौ सुवर्णभाजनान्यथो ददौ स चापि गौतमः
अशा प्रकारे पूर्ण अलंकार घालून शिव उत्तम आसनावर बसला आणि समोर हरिला विशेष आसनावर बसवले; दोन्ही श्रेष्ठ देव एकमेकांसमोर बसले आणि गौतमाने त्यांना सुवर्णपात्रे दिली.
त्रिंशत्प्रभेदभक्ष्यकं सुपायसं चतुर्विधं सुपक्वपाकजातकं शतद्वयं प्रकल्पितम् । अपक्वपक्वमिश्रकं शतत्रयं प्रकल्पितं शतंशतं तथा सुकंदशाककं तथा मुनिः
त्याने तीस प्रकारचे पदार्थ, चार प्रकारचे उत्तम पायस, दोनशे वेगवेगळ्या प्रकारचे जेवण, तीनशे शिजवलेले व न शिजवलेले मिश्र पदार्थ, आणि प्रत्येकी शंभर उत्तम भाज्या मांडल्या.
शाकादि सर्पिषान्वितं ददौ च पंचविंशतिं सुशर्करादिकं तथा सुचूनदाडिमादिकम् । मोचाफलं तु गोस्तनीं सुखर्जुनागरंगकं जंबूफलं प्रियालुकं विकंकतं फलं तथा
त्याने पंचवीस प्रकारच्या तुपात परतलेल्या भाज्या, उत्तम गोड पदार्थ, सुंदर सूप, डाळिंब, पिकलेली केळी, नारळ, स्वादिष्ट खजूर, जांभूळ, प्रियाळ, विकंकट आणि इतर फळे दिली.
एवमादीनि चान्यानि द्रव्याण्यर्प्य यथाविधि । दत्वा चापोशनं विप्रो भुंजध्वमिति चाब्रवीत्
अशा प्रकारची व इतर सर्व योग्य वस्तू अर्पण करून, त्या ब्राह्मणाने पाण्याचा संकल्प दिला आणि म्हणाला, 'जेवा.'
भुंजानेषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मवस्त्रजम् । गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत्
सर्वजण जेवत असताना, गौतमाने स्वतःच नाजूक कापडी पंखा घेऊन शिव आणि विष्णू यांना वारा दिला.
परिहासमथोकर्तुमियेष परमेश्वरः । पश्य विष्णो हनूमंतं कथं भुंक्ते स वानरः
मग परमेश्वराने थट्टा करण्याचा विचार केला: 'विष्णु, पहा हनुमान कसा खातो आहे तो वानर.'
वानरं पश्यति हरौ मंडकं विष्णुभाजने । चिक्षेप मुनिसंघेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः
हरिजवळ असलेल्या वानराकडे पाहून, मंड़काने विष्णूच्या ताटातील अन्न मुनींच्या सभेत फेकले, आणि महेश्वर पाहत होता.
हनूमते दत्तवांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् । त्वदुच्छिष्टमभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो
त्याने हनुमानाला स्वतःच्या ताटातील शिल्लक पायस वगैरे दिले आणि म्हणाला, 'प्रभु, तुझ्या आज्ञेने तुझे उष्टे कोणी खाऊ नये.'
अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं तथा । मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिक्षिपेत्
'माझ्या कडील अन्न, पान, फूल किंवा फळ तुला अर्पण करणे योग्य नाही; मला जे काही अर्पण केले जाईल, ते विहिरीत टाकावे.'
अभुक्ते त्वद्वचो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव । सदाशिव उवाच- बाणलिंगे स्वयंभूते चंद्रकांते ह्यवस्थिते
'तुझे वचन असेल तर मी न खाताही राहतो; तुझ्या कृपेनेच खातो.' सदाशिव म्हणाले: 'स्वयंभू बाणलिंग, जो चंद्रासारखा तेजस्वी आहे...'
चांद्रायणसमं ज्ञेयं शंभोर्नैवेद्यभक्षणम् । भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्यं कथांतरात्
शंभूला नैवेद्य म्हणून दिलेलं अन्न खाणं हे चंद्रायण व्रतासारखंच मानावं. जेवताना त्यात काही विरस वाटला, तर त्यामागे दुसरीच एक गोष्ट आहे.
भुक्त्वा तु कथयिष्यामि निर्विशंकं विभुंक्ष्व तत् । अथासौ जलसंस्कारं कृतवान्गौतमो मुनिः
मी जेवल्यावर तुला ती गोष्ट सांगीन, तू निर्धास्तपणे ते अन्न खा. मग गौतम ऋषींनी पाण्याचा शुद्धीकरण विधी केला.
आरक्तसुस्निग्धसुसूक्ष्म गात्राननेकधा धौत सुशोषितांगान् । तडागतोयैः कृतवीजघर्षितैर्विशोधितैस्तैः करकानपूरयत्
त्यांनी आपले अंग लालसर, मऊ आणि नाजूक असं करून, वारंवार धुऊन, नीट वाळवून, तलावातील काठीने नीट ढवळून स्वच्छ केलेलं पाणी करकांमध्ये भरलं.
नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संच्छाद्य सूक्ष्मांबरैः शुद्धैः श्वेततरैरथोपरिघटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत् । क्षिप्त्वा नालकजातिमास्तपुटकं कंकोलकस्तूरिकाचूर्णं चन्दनचंद्ररश्मिविशदां मालां पुटां तं क्षिपेत्
नदीच्या काठी नवीन वाळूवर स्वच्छ, शुभ्र आणि नाजूक वस्त्रं पसरली; त्यावर पाण्यानं भरलेली भांडी ठेवली. नंतर त्यात कमळाचा दांडा, पानांचा गुच्छ, कंकोल, कस्तुरीचं चूर्ण आणि चंदनासारखी व चंद्रकिरणांसारखी स्वच्छ माळ ठेवली.
यामस्यापि पुनश्च वारिवसनेनाशोध्य कुंभे क्षिपेच्चंद्र ग्रंथिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलाम्
चौथ्या यामासाठी पुन्हा पाणी आणि वस्त्रांनी शुद्धी करून, चंद्रगाठी ठेवावी, मग बकुळ आणि पाटलाची फुलं तशीच घालावीत.
शेफालीस्तबकमथो जलं च तत्र विन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् । कृत्वाथो मृदुतरसूक्ष्मवस्त्रखंडेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचंद्रम्
मग तिथे शेफाळीच्या फुलांचा गुच्छ आणि पाणी ठेवावं, सर्वप्रथम पाण्याची शुद्धता पाहावी. मग मऊ आणि नाजूक वस्त्राच्या तुकड्याने आणि नाजूक चंद्राकृती आवरणाने भांड्याचं तोंड झाकावं.
अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ । मंदवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजिते
मग करकं सावलीच्या ठिकाणी, मंद वाऱ्याच्या आणि नाजूक पंख्याने वाऱ्यावर ठेवावीत.
अथ उर्वीशसलिलैः सिंचयेत्सृणिकामपि । संस्कृत्वा स्वायतास्तत्र नरा नार्योथ वा नृप
नंतर पृथ्वीच्या पाण्याने त्या भांड्याला शिंपडावं; ते तयार झाल्यावर, राजन, तिथे उंच बांध्याचे पुरुष किंवा स्त्रिया उपस्थित राहू शकतात.
तत्कन्या वा क्षालितांगा धौतवस्त्राश्च वा सह । मधुपिंगलनिर्य्यासमसांद्रमगुरुद्रवम्
मग, ती कन्या किंवा इतर कोणीही, अंग स्वच्छ धुतलेली आणि स्वच्छ वस्त्र घातलेली असावी; त्यांनी मधासारखा, फार दाट नसलेला अगरूचा द्रव लावावा.
बाहुमूले च कंठे च विलिप्य सांद्रमेव च । मस्तके जाप्यकं न्यस्य पंचगंधविलेपनम्
बाहूच्या खालच्या बाजूला आणि गळ्याला दाट लेप लावावा, डोक्यावर जपमाळ ठेवावी आणि पाच प्रकारचे सुगंधी लेप लावावेत.
पुष्पनद्धसुकेशास्तु ताः शुभास्याः सुनिर्मलाः । एवमेवोचितानार्य आत्तकुंकुमविग्रहाः
फुलांनी माळलेले केस, शुभ्र चेहरा आणि अगदी स्वच्छ अशा त्या स्त्रिया, तसेच योग्य त्या व्यक्तींनी कुंकवाने शोभा आणावी.
युवत्यश्चारुसर्वांग्यो नितरां भूषणैरपि । एतादृग्वनिताभिर्वानरैर्वादापयेज्जलम्
तरुण, सर्व अंगांनी सुंदर आणि दागिन्यांनी सजलेल्या अशा स्त्रिया, किंवा अशा स्त्रियांनी, राजन, ते पाणी अर्पण करावं.
तेऽपि प्रदानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम् । अथवा मकरे न्यस्य करकं तत्र पश्य हि
अर्पणाच्या वेळी त्या नाजूक वस्त्रांनी झाकाव्यात, किंवा मकराच्या आकारात करक ठेवून, तिथे पाहावं.
दोरिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् । एवं सत्कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः
दोऱ्याचं बांधणं सोडून, मग ते पाणी अर्पण करावं; अशा प्रकारे भगवान गौतम ऋषींनी योग्य सन्मान केला.
महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु । प्रक्षालितांघ्रिहस्तेषु गंधोद्वर्तितपाणिषु
महेशासह सर्व महात्मे जेवल्यावर, त्यांचे पाय आणि हात धुतले गेले, आणि त्यांच्या हातांना सुगंधी लेप लावला.
तदासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे । अथ नीचसमासीना देवाः सर्षिगणास्तथा
देवांचा देव महेश्वर आपल्या आसनावर बसला असताना, मग देव आणि ऋषिगण खाली बसले.
मणिपात्रेषु संवेष्ट्य पूगखंडान्सुधूपितान् । अकोणवर्तुलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि
मणीच्या पात्रात चांगली धुपवलेली पिंड सुपारी गुंडाळली; काही कोनयुक्त, काही गोल, काही जाड, काही बारीक, आणि काही सडपातळ होती.
श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखंडकम् । चूर्णं च शंकरायाथ निवेदयति गौतमे
शुभ्र पानं स्वच्छ करून, त्यात कापूराचे तुकडे ठेवले, मग गौतमांनी शंकराला ते चूर्ण अर्पण केलं.