गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः । वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह
गौतमाने महादेवाची भक्तीपूर्वक पूजा केली होती; हे सर्व पाहून वीरभद्र, तो महान योगी, खूपच संतापला.
अहो कष्टमहोकष्टं माहेशा बहवो मृताः । शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यहम्
'अरे देवा, किती भयंकर! किती मोठं संकट! कितीतरी शंकरभक्त मरण पावले. मी शंकराला हे सांगतो आणि तो जे सांगेल तेच करीन.'
इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् । नमस्कृत्वा विरूपाक्षमिदं सर्वमथोक्तवान्
असं ठरवून तो मंदार पर्वतावर गेला; तिथे त्याने त्रिनेत्रीला वंदन करून हे सर्व सांगितलं.
ब्रह्म हरी स्थितौ तत्र दृष्ट्वा प्राह शिवो वचः । मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं दृष्ट्वा वरप्रदः
तिथे ब्रह्मा आणि हरि उपस्थित होते, ते पाहून वरदायक शंकर म्हणाला, 'माझ्या भक्तांनी हे धाडसाचं कृत्य केलं आहे असं पाहून...''
गत्वा पश्यामहे विष्णो युवामप्यागमिष्यथ । अथेशो वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः
'चल, आपण पाहायला जाऊया, विष्णू; तुम्ही दोघंही याल.' मग प्रभूने वृषावर बसून, वाऱ्याने हलणाऱ्या चामराने सेवित होत प्रस्थान केलं.
नंदिकेन सुवेषेण धृते छत्रेति शोभने । सुश्वेतहेमदंडे च नान्ययोगे धृते विभोः
सुंदर वस्त्र परिधान केलेल्या नंदीने, सोन्याच्या दांड्याचं शुभ्र छत्र प्रभूवर धरलं; दुसऱ्या कुणी तसं छत्र धरलं नव्हतं.
महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः । आरक्तनीलछत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्यकौस्तुभः
महेशाची परवानगी घेऊन हरि नागांतकावर उभा राहिला; त्याच्यावर लाल आणि निळ्या छत्रांनी शोभा आली, कौस्तुभ मणीने तो ओळखू येत होता.
शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा । इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः
शिवाच्या अनुमतीने ब्रह्माही त्या वेळी हंसावर आरूढ झाला; इंद्रगोपसारख्या तेजस्वी छत्रांनी विधी शोभून गेला.
इंद्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः । अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः
इंद्र आणि इतर सर्व देवता, आपापल्या वाहनांसह, विविध वाद्यांच्या गजरात तिथून निघाले.
कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः । ब्रह्मविष्णुमहेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम्
कोट्यवधींच्या समूहासह ते गौतमाच्या आश्रमात गेले; तिथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांना पाहून ते अद्भुत दृश्य घडलं.
स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात् । शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु
शिवानं केवळ एका कटाक्षाने आपल्या भक्ताला पुन्हा जिवंत केलं. मग शंकरानं गौतमाला आनंदाने म्हटलं, 'मी तुझ्यावर खूष आहे — काही वर माग.'
गौतम उवाच- यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु महेश्वर
गौतम म्हणाला — 'देवांच्या देवांनो, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यायचा असेल, तर महादेव, मला नेहमी तुझ्या लिंगाची पूजा करण्याची शक्ती मिळू दे.'
वृतमेतन्मया देव शृणुष्वैतत्त्रिलोचन । मम शिष्यो महाभागो हेयाहेयादिवर्जितः
हे त्रिनेत्र, मी तुला जो वर मागितला तो तू दिला आहेस. ऐक, माझा शिष्य फार भाग्यवान आहे, तो काहीच आसक्ती किंवा द्वेष ठेवत नाही.
प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न च घ्राणेन घ्रातव्यं न दातव्यं न चेतरत्
तो पाहण्यासारख्या गोष्टींना माझं आहे असं समजून पाहत नाही, डोळ्यांनीसुद्धा पाहत नाही; नाकानं वास घेत नाही, आणि काही देत किंवा वेगळं काही करत नाही.
इति बुद्घ्वा तथा कुर्वन्स हि योगी महायशाः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः
असं समजून, आणि तसंच वागत, तो महान कीर्ती मिळवलेला योगी, वेडसर आणि विचित्र दिसणारा, 'शंकराचा स्वतःचा' म्हणून ओळखला जातो.
न कश्चित्तं प्रतिद्विष्यान्न च तं हिंसयेदिति । एतन्मे दीयतां देव एतेषाममृतिस्तथा
कोणीही त्याच्याशी वैर धरू नये, किंवा त्याला इजा करू नये; हे देव, मला हे दे आणि यांच्यासाठी अमरत्वही दे.
श्रीभगवानुवाच-। आकल्पमेते जीवंतु ततो मुक्तिं भजंतु च । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं विकृतं शुभम्
श्रीभगवान म्हणाले — 'हे सर्वजण कल्पांतापर्यंत जगोत, आणि नंतर मुक्ती मिळवोत. हे घर, विशाल, अद्भुत आणि अनोखं, तूच बांधलं आहेस.'
तिष्ठामः क्षणमात्रं तु ततो यास्याम मंदिरम् । गौतम उवाच- अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति
'आपण इथे फक्त क्षणभर थांबू, मग आपल्या निवासस्थानी जाऊ.' गौतम म्हणाला — 'ईश्वरा, मागणारा योग्य नसतो, पण मागणारा दोष पाहत नाही.'
ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते । अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तु करं हरेः
'देवाधिदेवा, जर तुला आवडत असेल, तर ब्रह्मादिकांनाही न मिळणारा वर मला दे.' मग प्रभूनं विष्णूला पाहून, हरिचा हात धरला.
प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः । म्लानोदरोसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु
कमळासारखी डोळे असलेला, हसत सदाशिव म्हणाला — 'गोविंदा, तुझं पोट सुकलंय — तुला कोणतं जेवण द्यावं?''
स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुंक्ष्व स्वगेहवत् । गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति
'किंवा स्वतःच आत ये आणि आपल्या घरीसारखं जेव, किंवा पार्वतीच्या घरी जा — ती तुझं पोट भरून टाकेल.'
इत्युक्त्वा तत्करालंबी एकांतमगमद्विभुः । आदिश्य नंदिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत्
असं म्हणून, प्रभू त्याचा हात धरून एकांतात गेला; नंदीला आज्ञा देऊन, देवाने द्वारपालाला योग्य ते सांगितलं.
गौतमं समुवाचायमुत्तरं विष्णुभाषणम् । सदाशिव उवाच- संपादयान्नं सर्वेषां भोक्तुकामा वयं मुने
गौतमाशी बोलून, मग विष्णूशी म्हणाले — सदाशिव म्हणाले, 'सर्वांसाठी जेवण तयार कर, आम्हाला जेवायचं आहे, हे मुनी.'
इत्युक्त्वैकांतमगमद्वासुदेवेन शंकरः । मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ
असं सांगून, शंकर वासुदेवासोबत एकांतात गेला; दोन्ही श्रेष्ठ देव मऊ गादीवर झोपले.
अन्योन्यं भाषणं कृत्त्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि । गत्वा तटाकं गंभीरं स्नास्यंतौ देवसत्तमौ
एकमेकांशी बोलून, दोघेही उठले; दोन्ही श्रेष्ठ देव खोल तलावाकडे स्नानासाठी गेले.
करांबुपानमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च । मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे
एकमेकांच्या हातातून आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी पाणी प्यायलं; मुनी आणि राक्षसांनी जलक्रीडा केली.
अथ विष्णुर्महेशश्च जलपातानि शीघ्रतः । चक्रतुः शंकरः पद्मकिंजल्कांजलिना हरेः
मग विष्णू आणि महेश जलाचा शिडकावा करू लागले; शंकराने कमळाच्या केशराचा मूठ घेऊन हरीवर फेकलं.
अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्लविलोचने । नेत्रे केशरसंपातान्न्यमीलयत केशवः
कमळासारखी डोळे असलेल्या त्याच्या चेहऱ्यावर ते केशर उधळलं; केशवाच्या डोळ्यांवर केशर पडलं म्हणून त्याने डोळे मिटले.
अत्रांतरे हरेः स्कंधमारुरोह महेश्वरः । हर्युत्तमांगं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत्
इतक्यात महेश्वरांनी हरिच्या खांद्यावर चढून, दोन्ही हातांनी त्याचं डोकं धरलं आणि त्याला पाण्यात बुडवलं.
उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनः पुनः । पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शंकरम्
शंकरांनी पुन्हा पुन्हा त्याला वर काढून, पुन्हा पुन्हा पाण्यात बुडवलं; शंकरांच्या दडपणामुळे हरिने हळूच त्याला सोडलं.