वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्ठत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत्
वृषपर्वणाच्या दोन मूर्तींच्या मध्ये उभा राहून, अंगावर काहीच न घालता तो उभा होता; वृषपर्वणाने त्याला ओळखलं नाही, त्याला त्रास दिला आणि त्याचं डोकं छाटलं.
हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतच्चराचरम् । अतीव कलुषमभवत्तत्रस्था मुनयस्तथा
त्या श्रेष्ठ द्विजाचा वध झाल्यावर, सगळं जग—जंगम आणि स्थावर—अत्यंत अपवित्र झालं, आणि तिथे असलेले ऋषीही तसेच झाले.
गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषोर्वारि शोकं संदर्शयन्निव
गौतम या थोर माणसाच्या मनात मोठा दु:ख दाटून आलं; त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, जणू तो आपला शोक सर्वांना दाखवत होता.
गौतमः सर्वदैत्यानां संनिधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृतं पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः
सर्व दैत्यांच्या उपस्थितीत गौतम म्हणाला, 'त्याने असं कोणतं पाप केलं होतं, ज्यामुळे त्याचं डोकं छाटलं गेलं?''
मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यरूपी यतो गुरुः
इथे तो मला माझ्या प्राणाहूनही प्रिय होता, नेहमीच शंकरभक्त योगी होता; खरं सांगायचं तर, शिष्य हा गुरुच्यासारखा असतो, त्यामुळे माझंही मरण निश्चित आहे.
शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम्
शिवाच्या धर्माला नेहमी धरून राहणाऱ्यांचं, शंकराच्या मार्गावर चालणाऱ्यांचं मरण जिथे दिसतं, तिथे आपल्याला खरं तर मरणच नाही.
शुक्र उवाच- एनं संजीवयिष्यामि मम गोत्रं शिवप्रियम् । किमसौ म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम्
शुक्र म्हणाला, 'हा माझ्या कुळातला आहे, शिवाला प्रिय आहे, मी त्याला पुन्हा जिवंत करीन. ब्राह्मण, तो का मरावा? माझ्या तपश्चर्येचं सामर्थ्य पाहा.'
इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह । तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः
ब्राह्मणश्रेष्ठ असं बोलत असताना, गौतमही मरण पावला; आणि त्याच्या मृत्यूनंतर शुक्रानेही योगाने प्राण सोडले.
तस्यापि हतमाज्ञाय प्रह्लादा द्दानवेश्वराः । सर्वे मृताः क्षणेनैव तदद्भुतमिवाभवत्
त्याचाही मृत्यू झाल्याचं कळताच, प्रह्लाद आणि सर्व दैत्यराज क्षणातच मरण पावले; हे सगळं एक अद्भुतच घडलं.
मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः । अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोच्चैः पुनः पुनः
त्या बुद्धिमान बाणाचं सामर्थ्यही मरणानं संपलं; अहल्या दु:खाने व्याकुळ होऊन पुन्हा पुन्हा मोठ्यानं रडू लागली.
गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः । वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह
गौतमाने महादेवाची भक्तीपूर्वक पूजा केली होती; हे सर्व पाहून वीरभद्र, तो महान योगी, खूपच संतापला.
अहो कष्टमहोकष्टं माहेशा बहवो मृताः । शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यहम्
'अरे देवा, किती भयंकर! किती मोठं संकट! कितीतरी शंकरभक्त मरण पावले. मी शंकराला हे सांगतो आणि तो जे सांगेल तेच करीन.'
इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् । नमस्कृत्वा विरूपाक्षमिदं सर्वमथोक्तवान्
असं ठरवून तो मंदार पर्वतावर गेला; तिथे त्याने त्रिनेत्रीला वंदन करून हे सर्व सांगितलं.
ब्रह्म हरी स्थितौ तत्र दृष्ट्वा प्राह शिवो वचः । मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं दृष्ट्वा वरप्रदः
तिथे ब्रह्मा आणि हरि उपस्थित होते, ते पाहून वरदायक शंकर म्हणाला, 'माझ्या भक्तांनी हे धाडसाचं कृत्य केलं आहे असं पाहून...''
गत्वा पश्यामहे विष्णो युवामप्यागमिष्यथ । अथेशो वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः
'चल, आपण पाहायला जाऊया, विष्णू; तुम्ही दोघंही याल.' मग प्रभूने वृषावर बसून, वाऱ्याने हलणाऱ्या चामराने सेवित होत प्रस्थान केलं.
नंदिकेन सुवेषेण धृते छत्रेति शोभने । सुश्वेतहेमदंडे च नान्ययोगे धृते विभोः
सुंदर वस्त्र परिधान केलेल्या नंदीने, सोन्याच्या दांड्याचं शुभ्र छत्र प्रभूवर धरलं; दुसऱ्या कुणी तसं छत्र धरलं नव्हतं.
महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः । आरक्तनीलछत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्यकौस्तुभः
महेशाची परवानगी घेऊन हरि नागांतकावर उभा राहिला; त्याच्यावर लाल आणि निळ्या छत्रांनी शोभा आली, कौस्तुभ मणीने तो ओळखू येत होता.
शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा । इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः
शिवाच्या अनुमतीने ब्रह्माही त्या वेळी हंसावर आरूढ झाला; इंद्रगोपसारख्या तेजस्वी छत्रांनी विधी शोभून गेला.
इंद्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः । अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः
इंद्र आणि इतर सर्व देवता, आपापल्या वाहनांसह, विविध वाद्यांच्या गजरात तिथून निघाले.
कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः । ब्रह्मविष्णुमहेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम्
कोट्यवधींच्या समूहासह ते गौतमाच्या आश्रमात गेले; तिथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांना पाहून ते अद्भुत दृश्य घडलं.
स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात् । शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु
शिवानं केवळ एका कटाक्षाने आपल्या भक्ताला पुन्हा जिवंत केलं. मग शंकरानं गौतमाला आनंदाने म्हटलं, 'मी तुझ्यावर खूष आहे — काही वर माग.'
गौतम उवाच- यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु महेश्वर
गौतम म्हणाला — 'देवांच्या देवांनो, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यायचा असेल, तर महादेव, मला नेहमी तुझ्या लिंगाची पूजा करण्याची शक्ती मिळू दे.'
वृतमेतन्मया देव शृणुष्वैतत्त्रिलोचन । मम शिष्यो महाभागो हेयाहेयादिवर्जितः
हे त्रिनेत्र, मी तुला जो वर मागितला तो तू दिला आहेस. ऐक, माझा शिष्य फार भाग्यवान आहे, तो काहीच आसक्ती किंवा द्वेष ठेवत नाही.
प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न च घ्राणेन घ्रातव्यं न दातव्यं न चेतरत्
तो पाहण्यासारख्या गोष्टींना माझं आहे असं समजून पाहत नाही, डोळ्यांनीसुद्धा पाहत नाही; नाकानं वास घेत नाही, आणि काही देत किंवा वेगळं काही करत नाही.
इति बुद्घ्वा तथा कुर्वन्स हि योगी महायशाः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः
असं समजून, आणि तसंच वागत, तो महान कीर्ती मिळवलेला योगी, वेडसर आणि विचित्र दिसणारा, 'शंकराचा स्वतःचा' म्हणून ओळखला जातो.
न कश्चित्तं प्रतिद्विष्यान्न च तं हिंसयेदिति । एतन्मे दीयतां देव एतेषाममृतिस्तथा
कोणीही त्याच्याशी वैर धरू नये, किंवा त्याला इजा करू नये; हे देव, मला हे दे आणि यांच्यासाठी अमरत्वही दे.
श्रीभगवानुवाच-। आकल्पमेते जीवंतु ततो मुक्तिं भजंतु च । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं विकृतं शुभम्
श्रीभगवान म्हणाले — 'हे सर्वजण कल्पांतापर्यंत जगोत, आणि नंतर मुक्ती मिळवोत. हे घर, विशाल, अद्भुत आणि अनोखं, तूच बांधलं आहेस.'
तिष्ठामः क्षणमात्रं तु ततो यास्याम मंदिरम् । गौतम उवाच- अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति
'आपण इथे फक्त क्षणभर थांबू, मग आपल्या निवासस्थानी जाऊ.' गौतम म्हणाला — 'ईश्वरा, मागणारा योग्य नसतो, पण मागणारा दोष पाहत नाही.'
ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते । अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तु करं हरेः
'देवाधिदेवा, जर तुला आवडत असेल, तर ब्रह्मादिकांनाही न मिळणारा वर मला दे.' मग प्रभूनं विष्णूला पाहून, हरिचा हात धरला.
प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः । म्लानोदरोसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु
कमळासारखी डोळे असलेला, हसत सदाशिव म्हणाला — 'गोविंदा, तुझं पोट सुकलंय — तुला कोणतं जेवण द्यावं?''