क्वचिल्लेहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित्
कधी तो गुरुंचं पात्र चाटे, कधी शांतपणे जवळ येई; तर कधी गुरुंचा हात धरून स्वतःहून जेवू लागे.
क्वचिद्गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम्
कधी दुसऱ्या घरात लघवी करी, कधी चिखल अंगाला फासे; पण गुरु नेहमी त्याला पाहून, त्याचा हात धरून, आश्रमात घेऊन येत.
प्रवेश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याभ्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजे गौतमो मुनिः
गुरु त्याला स्वतःच्या आसनावर बसवून जेवायला घालत, आणि गौतम ऋषी स्वतः त्याच्या पात्रातून जेवत.
तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुंक्ष्वेत्युक्त्वाथ सा शुभा
कधीतरी त्याच्या मनाचा अंदाज घ्यावा म्हणून सुंदर अहल्या तिने त्या शिष्याला बोलावलं आणि 'जेव' असं सांगितलं.
सौवर्णे भाजने चान्नं निधाय चषकांतरे । पानादिकमथो दत्वा एकस्मिन्पावकं पुनः
तिने सोन्याच्या ताटात अन्न ठेवून, वेगळ्या कपात पाणी दिलं; आणि दुसऱ्या भांड्यात अग्नी ठेवला.
निधायांगारनिचयं कंटकानां चयं परे । निधाय भुंक्ष्व भुंक्ष्वेति स चापि बुभुजे मुनिः
कुठे अंगारांचा ढीग, कुठे काट्यांचा ढीग ठेवून, 'जेव, जेव' असं म्हणाली; आणि त्या ऋषीने ते सगळं जेवलं.
यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजः । कंटकानपि भुक्त्वा स यथापूर्वमतिष्ठत
जसा तो पाणी प्यायचा, तसाच त्या द्विजाने अग्नीही प्यायला; काटे खाऊनही तो पूर्वीसारखाच राहिला.
पुरा हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्ठमंबु च गोमयम्
पूर्वी ऋषींच्या कन्यांनी त्याला जेवायला बोलावलं, तेव्हा त्या रोज त्याला मातीचा गोळा, पाणी आणि शेण द्यायच्या.
कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा प्रीत्याथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः
तो आनंदाने चिखल आणि लाकडाचा काठीही खायचा, हसत राहायचा; असा हा ऋषी, चांडाळासारखा दिसणारा होता.
सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा तु तथा करे । अंत्यजोचितभाषाभिर्वृषपर्वाणमभ्यगात्
हातात जुने, फाटके पादत्राणे धरून, अंतीजांच्या भाषेत बोलत तो वृषपर्वणाच्या सणाकडे गेला.
वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्ठत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत्
वृषपर्वणाच्या दोन मूर्तींच्या मध्ये उभा राहून, अंगावर काहीच न घालता तो उभा होता; वृषपर्वणाने त्याला ओळखलं नाही, त्याला त्रास दिला आणि त्याचं डोकं छाटलं.
हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतच्चराचरम् । अतीव कलुषमभवत्तत्रस्था मुनयस्तथा
त्या श्रेष्ठ द्विजाचा वध झाल्यावर, सगळं जग—जंगम आणि स्थावर—अत्यंत अपवित्र झालं, आणि तिथे असलेले ऋषीही तसेच झाले.
गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषोर्वारि शोकं संदर्शयन्निव
गौतम या थोर माणसाच्या मनात मोठा दु:ख दाटून आलं; त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, जणू तो आपला शोक सर्वांना दाखवत होता.
गौतमः सर्वदैत्यानां संनिधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृतं पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः
सर्व दैत्यांच्या उपस्थितीत गौतम म्हणाला, 'त्याने असं कोणतं पाप केलं होतं, ज्यामुळे त्याचं डोकं छाटलं गेलं?''
मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यरूपी यतो गुरुः
इथे तो मला माझ्या प्राणाहूनही प्रिय होता, नेहमीच शंकरभक्त योगी होता; खरं सांगायचं तर, शिष्य हा गुरुच्यासारखा असतो, त्यामुळे माझंही मरण निश्चित आहे.
शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम्
शिवाच्या धर्माला नेहमी धरून राहणाऱ्यांचं, शंकराच्या मार्गावर चालणाऱ्यांचं मरण जिथे दिसतं, तिथे आपल्याला खरं तर मरणच नाही.
शुक्र उवाच- एनं संजीवयिष्यामि मम गोत्रं शिवप्रियम् । किमसौ म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम्
शुक्र म्हणाला, 'हा माझ्या कुळातला आहे, शिवाला प्रिय आहे, मी त्याला पुन्हा जिवंत करीन. ब्राह्मण, तो का मरावा? माझ्या तपश्चर्येचं सामर्थ्य पाहा.'
इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह । तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः
ब्राह्मणश्रेष्ठ असं बोलत असताना, गौतमही मरण पावला; आणि त्याच्या मृत्यूनंतर शुक्रानेही योगाने प्राण सोडले.
तस्यापि हतमाज्ञाय प्रह्लादा द्दानवेश्वराः । सर्वे मृताः क्षणेनैव तदद्भुतमिवाभवत्
त्याचाही मृत्यू झाल्याचं कळताच, प्रह्लाद आणि सर्व दैत्यराज क्षणातच मरण पावले; हे सगळं एक अद्भुतच घडलं.
मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः । अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोच्चैः पुनः पुनः
त्या बुद्धिमान बाणाचं सामर्थ्यही मरणानं संपलं; अहल्या दु:खाने व्याकुळ होऊन पुन्हा पुन्हा मोठ्यानं रडू लागली.
गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः । वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह
गौतमाने महादेवाची भक्तीपूर्वक पूजा केली होती; हे सर्व पाहून वीरभद्र, तो महान योगी, खूपच संतापला.
अहो कष्टमहोकष्टं माहेशा बहवो मृताः । शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यहम्
'अरे देवा, किती भयंकर! किती मोठं संकट! कितीतरी शंकरभक्त मरण पावले. मी शंकराला हे सांगतो आणि तो जे सांगेल तेच करीन.'
इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् । नमस्कृत्वा विरूपाक्षमिदं सर्वमथोक्तवान्
असं ठरवून तो मंदार पर्वतावर गेला; तिथे त्याने त्रिनेत्रीला वंदन करून हे सर्व सांगितलं.
ब्रह्म हरी स्थितौ तत्र दृष्ट्वा प्राह शिवो वचः । मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं दृष्ट्वा वरप्रदः
तिथे ब्रह्मा आणि हरि उपस्थित होते, ते पाहून वरदायक शंकर म्हणाला, 'माझ्या भक्तांनी हे धाडसाचं कृत्य केलं आहे असं पाहून...''
गत्वा पश्यामहे विष्णो युवामप्यागमिष्यथ । अथेशो वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः
'चल, आपण पाहायला जाऊया, विष्णू; तुम्ही दोघंही याल.' मग प्रभूने वृषावर बसून, वाऱ्याने हलणाऱ्या चामराने सेवित होत प्रस्थान केलं.
नंदिकेन सुवेषेण धृते छत्रेति शोभने । सुश्वेतहेमदंडे च नान्ययोगे धृते विभोः
सुंदर वस्त्र परिधान केलेल्या नंदीने, सोन्याच्या दांड्याचं शुभ्र छत्र प्रभूवर धरलं; दुसऱ्या कुणी तसं छत्र धरलं नव्हतं.
महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः । आरक्तनीलछत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्यकौस्तुभः
महेशाची परवानगी घेऊन हरि नागांतकावर उभा राहिला; त्याच्यावर लाल आणि निळ्या छत्रांनी शोभा आली, कौस्तुभ मणीने तो ओळखू येत होता.
शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा । इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः
शिवाच्या अनुमतीने ब्रह्माही त्या वेळी हंसावर आरूढ झाला; इंद्रगोपसारख्या तेजस्वी छत्रांनी विधी शोभून गेला.
इंद्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः । अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः
इंद्र आणि इतर सर्व देवता, आपापल्या वाहनांसह, विविध वाद्यांच्या गजरात तिथून निघाले.
कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः । ब्रह्मविष्णुमहेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम्
कोट्यवधींच्या समूहासह ते गौतमाच्या आश्रमात गेले; तिथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांना पाहून ते अद्भुत दृश्य घडलं.