आवाहनादीनुपचारांस्तथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । उदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिछन्नं सर्वमेवेह पीठम्
आवाहनादी उपचार करून, पूर्वीप्रमाणे शंकराचे स्नान करावे; उंबर, चांदी किंवा सोन्याचा पाट, वस्त्राने झाकलेला, असा आसन येथे वापरावा.
अंते कृत्वा बुद्बुदानां च वृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च
शेवटी, प्रत्येक पाटावर फुग्यांची वृष्टी करावी; प्रत्येक पाटासमोर एक नाग ठेवावा, आणि वरच्या पाटावर उजवीकडे व डावीकडे, देवाजवळ नागांची जोडी ठेवावी.
जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादश प्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम्
नागांच्या मध्ये जपाकुसुम ठेवावे, मध्यभागी वस्त्र ठेवावे, ते बारा पट असावे; त्या मध्यभागी स्वच्छ पांढऱ्या रंगात, पाटावर ठेवलेले लिंगरूप महेशाचे पूजन करावे.
एवं कृत्वा बाणमुख्या दितीशा दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्री तिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्च प्रपूज्य
असे केल्यावर, बाणांचा प्रमुख दैत्याधिपती, पंचगंध आणि अष्टगंध अर्पण करतो; फुलांनी, पानांनी, शुभ तीळ, तांदूळ-तीळ मिसळून आणि शुद्ध तांदळाने पूजन करतो.
धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्रतत्रापि चक्रुः
विधीप्रमाणे धूप अर्पण करून, नंतर दिवा आणि ठरलेली नैवेद्ये अर्पण केली. पूजा पूर्ण झाल्यावर सर्वांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी गाणं आणि नृत्य केलं.
अथास्मिन्नंतरे गौतमस्यप्राप्तः शिष्यः शंकरात्मेति नाम्ना
तेव्हाच गौतम यांचा शिष्य, शंकरात्मा नावाचा, तिथे आला.
उन्मत्तवेशो दिग्वासा अनेकावृतिमाश्रितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिच्चंडालसन्निभः
तो कधी वेड्यासारखा वागत असे, अंगावर फक्त दिशा घालून, अनेक वस्त्रं अंगावर घेऊन फिरत असे; कधी तो श्रेष्ठ ब्राह्मणासारखा दिसे, तर कधी चांडाळासारखा वाटे.
क्वचिच्छूद्र समो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति
कधी तो शूद्रासारखा, कधी योगी किंवा तपस्वी वाटे; कधी तो मोठ्याने गर्जना करी, उडी मारी, नाच करी, स्तुती करी आणि गाणंही गाई.
रोदिति शृणुते व्यक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः
कधी तो रडे, कधी लक्ष देऊन ऐके, कधी पडून जाई, कधी उठे; त्याच्या मनात फक्त शिवज्ञान भरलेलं होतं आणि तो परमानंदात न्हालेला होता.
संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ । बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च
भोजनाची वेळ झाली तेव्हा तो गौतम यांच्या जवळ गेला; कधी गुरुंसोबत बसून जेवला, तर कधी गुरुंच्या उरलेल्या अन्नावरही तृप्त झाला.
क्वचिल्लेहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित्
कधी तो गुरुंचं पात्र चाटे, कधी शांतपणे जवळ येई; तर कधी गुरुंचा हात धरून स्वतःहून जेवू लागे.
क्वचिद्गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम्
कधी दुसऱ्या घरात लघवी करी, कधी चिखल अंगाला फासे; पण गुरु नेहमी त्याला पाहून, त्याचा हात धरून, आश्रमात घेऊन येत.
प्रवेश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याभ्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजे गौतमो मुनिः
गुरु त्याला स्वतःच्या आसनावर बसवून जेवायला घालत, आणि गौतम ऋषी स्वतः त्याच्या पात्रातून जेवत.
तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुंक्ष्वेत्युक्त्वाथ सा शुभा
कधीतरी त्याच्या मनाचा अंदाज घ्यावा म्हणून सुंदर अहल्या तिने त्या शिष्याला बोलावलं आणि 'जेव' असं सांगितलं.
सौवर्णे भाजने चान्नं निधाय चषकांतरे । पानादिकमथो दत्वा एकस्मिन्पावकं पुनः
तिने सोन्याच्या ताटात अन्न ठेवून, वेगळ्या कपात पाणी दिलं; आणि दुसऱ्या भांड्यात अग्नी ठेवला.
निधायांगारनिचयं कंटकानां चयं परे । निधाय भुंक्ष्व भुंक्ष्वेति स चापि बुभुजे मुनिः
कुठे अंगारांचा ढीग, कुठे काट्यांचा ढीग ठेवून, 'जेव, जेव' असं म्हणाली; आणि त्या ऋषीने ते सगळं जेवलं.
यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजः । कंटकानपि भुक्त्वा स यथापूर्वमतिष्ठत
जसा तो पाणी प्यायचा, तसाच त्या द्विजाने अग्नीही प्यायला; काटे खाऊनही तो पूर्वीसारखाच राहिला.
पुरा हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्ठमंबु च गोमयम्
पूर्वी ऋषींच्या कन्यांनी त्याला जेवायला बोलावलं, तेव्हा त्या रोज त्याला मातीचा गोळा, पाणी आणि शेण द्यायच्या.
कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा प्रीत्याथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः
तो आनंदाने चिखल आणि लाकडाचा काठीही खायचा, हसत राहायचा; असा हा ऋषी, चांडाळासारखा दिसणारा होता.
सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा तु तथा करे । अंत्यजोचितभाषाभिर्वृषपर्वाणमभ्यगात्
हातात जुने, फाटके पादत्राणे धरून, अंतीजांच्या भाषेत बोलत तो वृषपर्वणाच्या सणाकडे गेला.
वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्ठत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत्
वृषपर्वणाच्या दोन मूर्तींच्या मध्ये उभा राहून, अंगावर काहीच न घालता तो उभा होता; वृषपर्वणाने त्याला ओळखलं नाही, त्याला त्रास दिला आणि त्याचं डोकं छाटलं.
हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतच्चराचरम् । अतीव कलुषमभवत्तत्रस्था मुनयस्तथा
त्या श्रेष्ठ द्विजाचा वध झाल्यावर, सगळं जग—जंगम आणि स्थावर—अत्यंत अपवित्र झालं, आणि तिथे असलेले ऋषीही तसेच झाले.
गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषोर्वारि शोकं संदर्शयन्निव
गौतम या थोर माणसाच्या मनात मोठा दु:ख दाटून आलं; त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, जणू तो आपला शोक सर्वांना दाखवत होता.
गौतमः सर्वदैत्यानां संनिधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृतं पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः
सर्व दैत्यांच्या उपस्थितीत गौतम म्हणाला, 'त्याने असं कोणतं पाप केलं होतं, ज्यामुळे त्याचं डोकं छाटलं गेलं?''
मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यरूपी यतो गुरुः
इथे तो मला माझ्या प्राणाहूनही प्रिय होता, नेहमीच शंकरभक्त योगी होता; खरं सांगायचं तर, शिष्य हा गुरुच्यासारखा असतो, त्यामुळे माझंही मरण निश्चित आहे.
शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम्
शिवाच्या धर्माला नेहमी धरून राहणाऱ्यांचं, शंकराच्या मार्गावर चालणाऱ्यांचं मरण जिथे दिसतं, तिथे आपल्याला खरं तर मरणच नाही.
शुक्र उवाच- एनं संजीवयिष्यामि मम गोत्रं शिवप्रियम् । किमसौ म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम्
शुक्र म्हणाला, 'हा माझ्या कुळातला आहे, शिवाला प्रिय आहे, मी त्याला पुन्हा जिवंत करीन. ब्राह्मण, तो का मरावा? माझ्या तपश्चर्येचं सामर्थ्य पाहा.'
इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह । तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः
ब्राह्मणश्रेष्ठ असं बोलत असताना, गौतमही मरण पावला; आणि त्याच्या मृत्यूनंतर शुक्रानेही योगाने प्राण सोडले.
तस्यापि हतमाज्ञाय प्रह्लादा द्दानवेश्वराः । सर्वे मृताः क्षणेनैव तदद्भुतमिवाभवत्
त्याचाही मृत्यू झाल्याचं कळताच, प्रह्लाद आणि सर्व दैत्यराज क्षणातच मरण पावले; हे सगळं एक अद्भुतच घडलं.
मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः । अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोच्चैः पुनः पुनः
त्या बुद्धिमान बाणाचं सामर्थ्यही मरणानं संपलं; अहल्या दु:खाने व्याकुळ होऊन पुन्हा पुन्हा मोठ्यानं रडू लागली.