तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलानलम् । तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम्
त्यांच्या मध्ये महाकाश आहे, आणि त्या आकाशात निर्मळ अग्नी आहे; त्या अग्नीच्या मध्यभागी तेजस्वी, शुभ महेशाचा ध्यान करावे.
अज्ञानसंयुतं भूतं शमलं सर्वसंगतम् । तद्देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना
अज्ञानाने भरलेले, अशुद्ध आणि सर्व बंधनांनी वेढलेले हे शरीर, आकाशरूपी दीपात ज्ञानरूपी अग्नीने जाळावे.
आकाशस्यावृतं चाहं दग्ध्वाऽऽकाशमथो दहेत् । दग्ध्वाकाशमयो वायुमग्निभूतं तदा दहेत्
आकाशाने व्यापलेले जे काही आहे ते प्रथम जाळावे, मग आकाशच जाळावे; आकाश जाळल्यावर, आकाश व अग्नीमिश्र वायू जाळावा.
अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च । तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत्
मग जलतत्त्व आणि पृथ्वी तत्त्व जाळावे; त्यात असलेले गुण जाळून, शेवटी शरीर जाळावे.
एवं दहित्वा भूतानि देही तज्ज्ञानवह्निना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंदरसनिर्भरम्
अशा प्रकारे ज्ञानाग्नीने पंचमहाभूत जाळून, ज्याच्या अंतःकरणात विष्णूच्या आनंदाचा अनुभव आहे, तो जीव,
निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं शिवम् । शिवांगोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः
शिवाचे तेज चंद्रकिरणांसारखे, शिवाच्या देहातून निघणाऱ्या किरणांनी युक्त, आणि अमृतरसाने ओतप्रोत असे पाहतो.
सुशीतला ततो ज्वाला प्रशांता चन्द्ररश्मिवत् । प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः
मग ती ज्वाळा अतिशय शीतल, शांत आणि चंद्राच्या किरणांसारखी होते; अमृताच्या धारांनी भरून, ती घनदाट पूरासारखी होते.
क्रमेण प्लावितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम्
क्रमाने तो पूर पंचमहाभूतांना व्यापतो, असे ध्यान करावे.
इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते एव शुद्धः । पूजां कर्तुं जाप्यकर्म्मापि पश्चाद्देवध्याने ब्रह्महत्यादि हानिः
अशा प्रकारे भूतशुद्धी केल्यावर, माणूस कर्मासाठी पात्र होतो, खरोखर शुद्ध होतो; नंतर पूजा किंवा जप करताना, देवाचे ध्यान केल्याने ब्रह्महत्या यांसारखे पापही नष्ट होते.
एवं ध्यात्वा चंद्रदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य । सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पंचाक्षरेणार्चनमव्ययं तु
चंद्राच्या तेजाचे ध्यान करून, ते ध्यानाने लवकरच शिवलिंगात स्थापन करावे; दीपाच्या मध्यभागी सदा शिवाचे ध्यान करावे आणि पंचाक्षरी मंत्राने अव्यय पूजा करावी.
आवाहनादीनुपचारांस्तथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । उदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिछन्नं सर्वमेवेह पीठम्
आवाहनादी उपचार करून, पूर्वीप्रमाणे शंकराचे स्नान करावे; उंबर, चांदी किंवा सोन्याचा पाट, वस्त्राने झाकलेला, असा आसन येथे वापरावा.
अंते कृत्वा बुद्बुदानां च वृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च
शेवटी, प्रत्येक पाटावर फुग्यांची वृष्टी करावी; प्रत्येक पाटासमोर एक नाग ठेवावा, आणि वरच्या पाटावर उजवीकडे व डावीकडे, देवाजवळ नागांची जोडी ठेवावी.
जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादश प्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम्
नागांच्या मध्ये जपाकुसुम ठेवावे, मध्यभागी वस्त्र ठेवावे, ते बारा पट असावे; त्या मध्यभागी स्वच्छ पांढऱ्या रंगात, पाटावर ठेवलेले लिंगरूप महेशाचे पूजन करावे.
एवं कृत्वा बाणमुख्या दितीशा दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्री तिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्च प्रपूज्य
असे केल्यावर, बाणांचा प्रमुख दैत्याधिपती, पंचगंध आणि अष्टगंध अर्पण करतो; फुलांनी, पानांनी, शुभ तीळ, तांदूळ-तीळ मिसळून आणि शुद्ध तांदळाने पूजन करतो.
धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्रतत्रापि चक्रुः
विधीप्रमाणे धूप अर्पण करून, नंतर दिवा आणि ठरलेली नैवेद्ये अर्पण केली. पूजा पूर्ण झाल्यावर सर्वांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी गाणं आणि नृत्य केलं.
अथास्मिन्नंतरे गौतमस्यप्राप्तः शिष्यः शंकरात्मेति नाम्ना
तेव्हाच गौतम यांचा शिष्य, शंकरात्मा नावाचा, तिथे आला.
उन्मत्तवेशो दिग्वासा अनेकावृतिमाश्रितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिच्चंडालसन्निभः
तो कधी वेड्यासारखा वागत असे, अंगावर फक्त दिशा घालून, अनेक वस्त्रं अंगावर घेऊन फिरत असे; कधी तो श्रेष्ठ ब्राह्मणासारखा दिसे, तर कधी चांडाळासारखा वाटे.
क्वचिच्छूद्र समो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति
कधी तो शूद्रासारखा, कधी योगी किंवा तपस्वी वाटे; कधी तो मोठ्याने गर्जना करी, उडी मारी, नाच करी, स्तुती करी आणि गाणंही गाई.
रोदिति शृणुते व्यक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः
कधी तो रडे, कधी लक्ष देऊन ऐके, कधी पडून जाई, कधी उठे; त्याच्या मनात फक्त शिवज्ञान भरलेलं होतं आणि तो परमानंदात न्हालेला होता.
संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ । बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च
भोजनाची वेळ झाली तेव्हा तो गौतम यांच्या जवळ गेला; कधी गुरुंसोबत बसून जेवला, तर कधी गुरुंच्या उरलेल्या अन्नावरही तृप्त झाला.
क्वचिल्लेहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित्
कधी तो गुरुंचं पात्र चाटे, कधी शांतपणे जवळ येई; तर कधी गुरुंचा हात धरून स्वतःहून जेवू लागे.
क्वचिद्गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम्
कधी दुसऱ्या घरात लघवी करी, कधी चिखल अंगाला फासे; पण गुरु नेहमी त्याला पाहून, त्याचा हात धरून, आश्रमात घेऊन येत.
प्रवेश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याभ्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजे गौतमो मुनिः
गुरु त्याला स्वतःच्या आसनावर बसवून जेवायला घालत, आणि गौतम ऋषी स्वतः त्याच्या पात्रातून जेवत.
तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुंक्ष्वेत्युक्त्वाथ सा शुभा
कधीतरी त्याच्या मनाचा अंदाज घ्यावा म्हणून सुंदर अहल्या तिने त्या शिष्याला बोलावलं आणि 'जेव' असं सांगितलं.
सौवर्णे भाजने चान्नं निधाय चषकांतरे । पानादिकमथो दत्वा एकस्मिन्पावकं पुनः
तिने सोन्याच्या ताटात अन्न ठेवून, वेगळ्या कपात पाणी दिलं; आणि दुसऱ्या भांड्यात अग्नी ठेवला.
निधायांगारनिचयं कंटकानां चयं परे । निधाय भुंक्ष्व भुंक्ष्वेति स चापि बुभुजे मुनिः
कुठे अंगारांचा ढीग, कुठे काट्यांचा ढीग ठेवून, 'जेव, जेव' असं म्हणाली; आणि त्या ऋषीने ते सगळं जेवलं.
यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजः । कंटकानपि भुक्त्वा स यथापूर्वमतिष्ठत
जसा तो पाणी प्यायचा, तसाच त्या द्विजाने अग्नीही प्यायला; काटे खाऊनही तो पूर्वीसारखाच राहिला.
पुरा हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्ठमंबु च गोमयम्
पूर्वी ऋषींच्या कन्यांनी त्याला जेवायला बोलावलं, तेव्हा त्या रोज त्याला मातीचा गोळा, पाणी आणि शेण द्यायच्या.
कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा प्रीत्याथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः
तो आनंदाने चिखल आणि लाकडाचा काठीही खायचा, हसत राहायचा; असा हा ऋषी, चांडाळासारखा दिसणारा होता.
सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा तु तथा करे । अंत्यजोचितभाषाभिर्वृषपर्वाणमभ्यगात्
हातात जुने, फाटके पादत्राणे धरून, अंतीजांच्या भाषेत बोलत तो वृषपर्वणाच्या सणाकडे गेला.