शंभुरुवाच- एकैकनाममाहात्म्यं विस्तरान्न हि शक्यते । संक्षेपेण च ते वच्मि शृणु राघव सादरम्
शंभू म्हणाले — प्रत्येक नावाचे महत्त्व विस्ताराने सांगणे शक्य नाही. मी तुला थोडक्यात सांगतो, राघवा, लक्ष देऊन ऐक.
पुरा त्रेतायुगे राजा विधृतो नाम वीर्यवान् । मृते पितरि बालोसौ भूमिराज्येभिषेचितः
पूर्वी त्रेतायुगात विधृत नावाचा एक पराक्रमी राजा होता. वडील गेल्यावर तो अजून लहान असतानाच त्याला पृथ्वीचे राज्य दिले गेले.
समानवयसः सर्वान्समीपस्थांश्चकार सः । ये वृद्धा ये च विद्वांसस्ते च तस्य न संमताः
त्याने आपल्या वयाच्या सर्व मुलांना जवळचे केले; पण ज्येष्ठ आणि विद्वान लोक त्याला आवडत नसत.
युवानः संमता दुष्टा अकार्यकरणास्तथा । सुस्त्र्यानयनदक्षाश्च चोरकर्मविशारदाः
त्याला तरुण, वाईट स्वभावाचे, चुकीची कृत्ये करणारे, स्त्रियांना फसवण्यात पटाईत आणि चोरीत हुशार लोक आवडत.
भांडवार्तारता लास्यनिपुणास्तस्य संमताः । वशीकरणमंत्रज्ञा वस्त्रौषधविदस्तथा
भांडणात रमणारे, नृत्यात निपुण, वश करणारे मंत्र जाणणारे, वस्त्र-औषधांचा अभ्यास असणारे हे त्याचे आवडते होते.
गीतनर्तनशीलाश्च धूर्त्ता द्यूतविदः प्रियाः । पितृसंमतकर्तॄणां त्यागं चक्रे स पार्थिवः
गाणे-नृत्य करणारे, चलाख आणि जुगार खेळणारे हे त्याचे प्रिय होते. वडिलांना आवडणाऱ्या लोकांना त्याने दूर केले.
विचार्य स च तैः सार्द्धं दुष्टैः कार्यमकारयत् । एतादृशांस्तथा चान्यान्दुष्टान्सह युयोज ह
त्याने अशा वाईट लोकांबरोबर चर्चा करून त्यांच्यासोबतच काम केले; आणि अशाच दुसऱ्या वाईट लोकांशीही संग केला.
एतदुक्तिमुपालंब्य शिष्टं सुहृदमत्यजत् । उरोमुष्टिं च फेत्कारं ये कुर्युस्तस्य ते प्रियाः
अशा सल्ल्यामुळे त्याने सज्जन आणि मित्रांना सोडले; मांडीवर हात मारणारे किंवा टिंगल करणारे हे त्याचे आवडते झाले.
भगलक्षणतत्त्वज्ञा रतितंत्रविशारदाः । राजनीतिविहीनं तद्राज्यं समभवत्तदा
मांडीवरील चिन्हे ओळखणारे, रमणीतंत्रात पटाईत हे त्याचे आवडते होते; त्यामुळे त्याच्या राज्यात नीट शासनच राहिले नाही.
गजाश्वरथमुष्ट्राजं गोमहिष्यादिकं च यत् । तत्सर्वं नाशमापन्नमपहारायतस्ततः
हत्ती, घोडे, रथ, उंट, गायी, म्हशी आणि इतर सर्व जनावरे चोरीला गेली आणि नष्ट झाली.
रत्नानि वसुधान्यानि न दृश्यंते पुरे तदा । अथ भूपांतरेणासौ निर्जितः प्रपलायितः
रत्ने आणि जमिनीवरील संपत्ती शहरात दिसेनाशी झाली. मग दुसऱ्या राजाने त्याला हरवले आणि तो पळून गेला.
महारण्यमथो गत्वा गिरिदुर्गमकल्पयत् । तत्र चाल्पपरीवारश्चोरवृत्तिं समाश्रितः
तो मोठ्या जंगलात गेला आणि डोंगरात एक किल्ला बांधला; तिथे थोड्या लोकांसह चोरट्या मार्गाने उपजीविका करू लागला.
सुवर्णवस्त्रधान्यादि रत्नगंधादिकं तथा । तत्रतत्र विनिर्दिश्य चोरानायानवंचकान्
सोनं, कपडे, धान्य, रत्ने, सुवासिक द्रव्यं — असं सर्व तो चोर, फसवणारे, अन् लुबाडणाऱ्यांना इकडेतिकडे दाखवत असे.
बंधाद्यकारयत्तैस्तु द्रव्याहरणकर्मणि । यदाहारो न विद्येत तदाहारमकल्पयत्
कैदखान्याचे अधिकारी व इतर लोक माल जप्त करण्यात गुंतले असता, अन्न मिळेना तिथे, त्याने अन्नाची व्यवस्था केली.
गोमहिष्यादिमांसेन यद्यन्नं नोपलभ्यते । अश्वीय नरमांसेन भोजनं पर्य्यकल्पयत्
गायी, म्हशी यांचं मांस मिळूनही अन्न मिळालं नाही, तर त्याने घोड्याचं आणि माणसाचं मांस खाण्याची सोय केली.
एतादृशमभूद्वृत्तं संध्योपासादिवर्जितम् । एकस्तु सचिवस्तस्य सुरापो नाम राक्षसः
त्याचं वागणं असं होतं की, संध्यावंदन वगैरे काही नव्हतंच. त्याचा एकच मंत्री होता — सुराप नावाचा राक्षस.
नियुंक्ते सर्वकालं तमाहरप्रहरेति च । एवं रक्षोमते स्थित्वा नानादेशगतान्नरान्
तो त्याला नेहमी सांगायचा — प्रत्येक प्रहरी अन्न आण. अशा राक्षसी पद्धतीने तो वेगवेगळ्या प्रदेशांतून माणसं गोळा करत राहिला.
नृसहस्रपरीवारो ह्यादद्यादकृपालयः । स्वस्याभिमतयोषास्तु ज्ञात्वा ज्ञात्वा समाहरत्
हजारो माणसांनी वेढलेला, निर्दयीपणे तो त्यांना पकडायचा; आणि आपल्याला हवे असलेल्या स्त्रिया ओळखून पुन्हा पुन्हा गोळा करायचा.
किंचित्कालं च ता भुक्त्वा तासां मांसमभक्षयत् । एवं हत्वा नरान्नारी राज्यं चक्रे सुदुःसहम्
काही काळ त्या स्त्रियांना उपभोगून, त्याने त्यांचं मांस खाल्लं; अशा रीतीने पुरुष आणि स्त्रिया मारून, तो अत्यंत क्रूरपणे राज्य करत राहिला.
एवं वर्षसहस्रं तु राज्यं कृत्वा नराधमः । जराशिथिलसर्वांगो वलीपलितदूषितः
अशा प्रकारे हजार वर्षे राज्य केल्यावर, तो नीच माणूस म्हातारा झाला, त्याच्या सगळ्या अंगात अशक्तपणा आला, सुरकुत्या पडल्या, केस पांढरे झाले.
निर्जीवमभवत्स्थानं समंताद्दशयोजनम् । अथ मृत्युदिनं प्राप्तं राज्ञस्तस्य महात्मनः
त्याचं वास्तव्य दहा योजनांपर्यंत निर्जीव झालं; मग त्या राजाचा — त्या महात्म्याचा — मृत्यूचा दिवस आला.
मृत्युकालेथ संप्राप्ते स्नातं भूमिगतं नृपम् । तस्य चानुचराः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे
मृत्यूच्या वेळी, राजा स्नान करून जमिनीवर पडला; त्याचे सगळे सेवक त्याच्याभोवती जमले.
सुरापः सचिवः प्राह किं कार्यं मम चादिश । अथ राजा तथा शक्तो निर्गतायुस्तदार्दितः
सुराप मंत्री म्हणाला — 'माझं काय करायचं आहे, सांगा.' मग राजा, अगदी अशक्त होऊन, प्राण जाऊ लागलेला, दुःखाने म्हणाला —
नाभेरधस्तु क्षीणासुः कथंचिद्वाक्यमुक्तवान् । त्वं सर्वकाले दैत्येंद्र प्रहरप्राहराहर
नाभीखाली प्राण क्षीण झाले असताना, कसाबसा तो बोलला — 'तू नेहमी, दैत्यराजा, प्रत्येक प्रहरी अन्न आण.'
इत्यथोक्त्वा ममारासौ यमदूताः समाययुः । विचित्रं बंधने यत्नं चक्रुस्ताडनतत्पराः
असं म्हणून तो मेला; मग यमदूत आले. त्यांनी बांधून ठेवायला, मारायला वेगवेगळे प्रयत्न केले.
चूर्णिता बंधपाशाश्च हेतिदंडाश्च चूर्णिताः । तद्गात्रस्पर्शमात्रे च तदद्भुतमिवाभवत्
त्यांच्या दोऱ्या, साखळ्या तुटल्या, शस्त्रंही मोडली; फक्त त्याच्या अंगाला स्पर्श करताच हे अद्भुत घडलं.
अथायातः स्वयं मृत्युः पाशेनैनमयोजयत् । मृत्युपाशमपिच्छिन्नं वीक्ष्य मृत्युरचिंतयत्
मग स्वतः मृत्यू आला आणि त्याला पाशात बांधलं; पण मृत्यूचाही पाश तुटलेला पाहून, मृत्यू चकित झाला.
सर्वमर्त्यमृतिर्दृष्टा दृष्टा नैतादृशी क्वचित् । इति चिंतापरे मृत्यौ ज्वालावक्त्रः प्रतापवान्
सगळ्या माणसांना मरताना पाहिलं, पण असं काही कधीच पाहिलं नव्हतं; असं विचार करत असताना, ज्वाळांनी भरलेला, तेजस्वी तो उभा होता.
वीरभद्रेण निर्दिष्टः सहसायाच्च शूलभृत् । ज्वालावक्त्रमथालोक्य मृत्युस्तूर्णं पलाययौ
तेव्हा वीरभद्र — त्रिशूळधारी — अचानक आला आणि त्याच्याकडे बोट दाखवलं; ज्वाळामुख पाहून मृत्यू पटकन पळून गेला.
पलायमानं तं दृष्ट्वा मृत्युं वह्निमुखस्तदा । अरे रे चोर चोर त्वं तिष्ठतिष्ठ क्व यास्यसि
मृत्यू पळताना पाहून, त्या वेळेला ज्वाळामुखाने हाक मारली — 'अरे, चोर! चोर! थांब, थांब, कुठे जातोस?'