दुःखोदर्कमिदं राजन्सर्वमेतद्वदामि ते । प्रसूतिकाले पुत्रस्य भार्यानाशविचारणा
हे सर्व शेवटी दु:खालाच नेणारं आहे, राजन. मुलाच्या जन्मावेळी पत्नीचं काहीच भान राहत नाही.
जीवितायामथोपत्न्यामात्मनः सुखनाशनम् । योन्यशुद्धौ तु जातायां संयोगो नोपपद्यते
जगण्यासाठी दुसरी पत्नी असली तरी स्वतःचं सुख हरवतं. जर ती अपवित्र पोटी जन्मलेली असेल तर संगही होत नाही.
आलिंगनपरे गाढं स्तन्येनांगं परिप्लुते । तथापि यदि संयोगः शिशुरोदनताः स्त्रियाः
मुलाला घट्ट मिठी मारली, दूधाने अंग ओथंबलं, तरीही जर संग झाला, तरी बाईला मुलाच्या रडण्याचं दु:ख भोगावं लागतं.
दृढं शिशुगतं चित्तं ततो वैरस्यमेव च । अथ चेत्पतितो डिंभो मध्ये मैथुनमुद्गतिः
मन पूर्णपणे मुलाकडे लागलेलं असतं, त्यामुळे疎ता येते. आणि जर मधेच बाळ पडला, तर संगात व्यत्यय येतो.
रतिमध्ये तु विच्छेदे दुःखं किंचिदसन्निभम् । सर्वकाले परिमिते कदाचिद्रतिसंभवः
सुखाच्या वेळी संगात अडथळा आला, तर थोडं दु:ख होतंच. सर्व वेळ सुख मर्यादितच असतं; कधीमधीच संग मिळतो.
तत्काले भोजनं नास्ति स्वापो नास्ति च भार्यया । शिशूनां रक्षणे दुःखं व्याधितर्षग्रहादिभिः
त्या वेळी ना जेवण मिळतं, ना पत्नीबरोबर झोपता येतं. मुलांचं रक्षण करताना आजार, तहान, आणि इतर त्रास सहन करावा लागतो.
तन्मतं यत्सुखं चित्रं यथांकारोहणं पितुः । आलिंगनकृतं तात चुंबनादिकृतं तथा
जे सुख लोक मोठं मानतात—जसं वडील मुलाच्या पाठीवर बसतात, मिठी मारतात, चुंबन घेतात—
अत्यन्तमधुरोक्त्यादि यत्सुखानि नरेश्वर । रतिमध्ये विरामस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
राजन, गोड बोलणं वगैरे सगळं सुख, संगाच्या आनंदाच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचत नाही.
अन्यान्यपि च दुःखानि संति पुत्रे सहस्रशः । अनेन त्वं किं क्रियसे इहामुत्र विरोधिना
मुलासोबत असंख्य दु:खंही येतात. असा शत्रू असताना या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात तू काय करतोस?
त्यज शोकमिदं तस्मादावां पुत्रौ स्थिताविह । श्रीराजोवाच-। त्यजामि शोकं दुर्वारं सर्वकार्यविरोधिनम्
म्हणून हा शोक सोड; आम्ही दोघं मुलं इथे आहोत. राजा म्हणाला—मी हा अनावर शोक सोडतो, जो सर्व कामात अडथळा आणतो.
आत्मनश्च हितं कार्यमिहामुत्र सुतौ मम । पुरोधसं तु गच्छामि मम पूर्वं महागुरुम्
माझ्या आणि माझ्या मुलांच्या हितासाठी, या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात, मी माझ्या पूर्वीच्या मोठ्या गुरूकडे, पुरोहिताकडे जातो.
वसिष्ठं मुनिवर्यं च स दास्यति गतिं मम । एवमुक्त्वा गतो विप्रं वाराणस्यां स्थितं गुरुम्
वसिष्ठ, श्रेष्ठ ऋषी, तो मला मार्ग दाखवील. असं म्हणून तो वाराणसीत राहणाऱ्या गुरूकडे गेला.
दंडवत्प्रणनामाथ मुनिना परिपूजितः । आलिंगितशिरो घ्रातो दत्तासनपरिग्रहः
त्याने आदराने नमस्कार केला. त्यानंतर त्या ऋषीचे योग्य स्वागत झाले; त्याच्या डोक्याला मिठी मारली, त्याचा सुगंध घेतला आणि त्याला आसन दिले.
उक्तश्चागमनं किं ते किं कार्य्यं करवाणि वै । राजोवाच- गतिं प्रयच्छ मे विप्र संसारतरणाय हि
त्याला विचारले, "तू कशासाठी आला आहेस? मी तुझ्यासाठी काय करू?" राजा म्हणाला, "माझ्यासाठी संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्याचा मार्ग दाखव, हे ब्राह्मण."
खिन्नोहं कर्मणा शश्वद्भवंतं शरणं गतः । वसिष्ठ उवाच- गतिं पश्य महालिंगं विश्वेश्वरमिति स्थितम्
मी कर्माने थकलो आहे; म्हणून मी नेहमीच तुझ्या आश्रयाला आलो आहे. वसिष्ठ म्हणाले, "महान लिंग पाहा, जे विश्वाचा स्वामी म्हणून स्थिर आहे."
एनं पूजय राजेंद्र देवदेवं पिनाकिनम् । यमाराध्य पुरा शक्तिररुंधत्याः सुतो मुनिः
हे राजेंद्र, त्या देवांचा देव, पिनाकधारी याची पूजा कर, ज्याला पूर्वी अरुंधतीचा पुत्र त्या ऋषीने कठोर तपस्येने प्रसन्न केले होते.
रक्षसा भक्षितश्चापि यमलोकं गतो न सः । किंचित्कालं गतः स्वर्गं ब्रह्मलोकमगादतः
राक्षसाने त्याला खाल्लं असलं तरी तो यमलोकात गेला नाही; काही काळ तो स्वर्गात राहिला आणि तिथून ब्रह्मलोकात पोहोचला.
ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोके क्रीडन्नास्ते सुतो मम । अमुं पश्य महाराज लुब्धकं वनचारिणम्
ब्रह्मलोकातून माझा मुलगा आता विष्णुलोकात खेळत राहतो. हे महाराज, त्या वनात फिरणाऱ्या शिकाऱ्याला पाहा.
पूजयंतं हि विश्वेशं पत्रमात्रै स्वसंभृतैः । शमीवृक्षस्य संभूतैस्तथा पूगप्रसूनकैः
तो आपल्या हाताने गोळा केलेल्या शमीच्या पानांनी आणि सुपाऱ्याच्या फुलांनी विश्वेश्वराची पूजा करत आहे, असे पाहा.
कदंबकुसुमैरर्ककुसुमैर्यूथिकाभवैः । एतैरन्यैर्महेशानं पूजयंतं विलोकय
कदंबाच्या फुलांनी, अर्काच्या फुलांनी आणि जुईच्या कळ्यांनी — अशा विविध फुलांनी तो महेशाची पूजा करत आहे, ते पाहा.
इतोर्द्धयाममात्रेण मरिष्यति तदद्भुतम् । अंतकाले समायाते लुब्धकोपि शिवाय वै
यम असे उच्चारायला जितका वेळ लागतो, त्यातच तो मरेल — हे खूप अद्भुत आहे. शेवटच्या क्षणी तो शिकारीही शिवाकडे वळेल.
उपहारप्रदानाय दृष्टवान्पार्श्वतो घटम् । तं चूतफलसंपूर्णं शुनोच्छिष्टं विगर्हितम्
तो अर्पण देण्याच्या वेळी त्याने जवळ एक मडकं पाहिलं, जे आंब्यांनी भरलेलं होतं, पण कुत्र्याने उरलेलं आणि म्हणून निंद्य होतं.
संकल्पितोपहारस्य ह्यभावाल्लुब्धकस्तथा । इदं जगौ शुभं वाक्यं लोकानां भक्तिसूचकम्
ठरवलेलं अर्पण नसल्यामुळे त्या शिकाऱ्याने मग हे शुभ वाक्य बोलले, जे सर्व लोकांच्या भक्तीचे प्रतीक आहे.
पुष्पाभावे हरिर्नेत्रं फलाभावेंगुलं रविः । लिंगविस्रंसनेकं च जमदग्नि ऋषिस्तथा
फुलं नसतील तर हरिचं डोळं अर्पण केलं जातं; फळं नसतील तर सूर्याची बोट; आणि जमदग्नी ऋषीनेही लिंगावर वेगळं काही अर्पण केलं.
लिंगपीठविभेदे च गात्रं निर्भिद्य दत्तवान् । अन्यैर्माहैश्वरैरन्यत्साहसं परमं कृतम्
लिंगाचं पिंठ तुटलं असता त्याने स्वतःचं शरीर फाडून अर्पण केलं; इतर महाशक्ती असलेल्यांनीही असेच मोठे धाडस केले.
ममापि तत्तथा कार्य्यमन्यथा दोषभागहम् । एतस्मिन्नंतरे कश्चिदुन्मत्तः शिवमभ्यगात्
मलाही असंच करायला हवं, नाहीतर माझ्यावर दोष येईल. इतक्यात एक वेडा माणूस शिवाकडे आला.
अथ लुब्धकृतां पूजामाहृत्याभक्षयत्क्षणात् । वमनं च तथा चक्रे शिवपीठेथ लुब्धकः
मग त्या वेड्याने शिकाऱ्याने केलेली पूजा उचलली आणि क्षणात खाल्ली; तसेच शिवाच्या पिंठावर उलटी केली, ते शिकारी पाहत होता.
शिवापकारिणं चैनं हन्मि नो वेत्यचिंतयत् । अथ स्वात्मवधायैव यत्नमास्थाय शंकरः
शिवाचा अपमान करणाऱ्याला मारावं का नाही, असं त्याने मनात विचार केलं. मग शंकराने स्वतःचं नाश करण्याचा निर्धार केला.
उन्मत्तेन यथोद्भुक्ता शिवपूजा मया कृता । लिंगप्रावरणे ह्येषा तदहं मम देहिनः
त्या वेड्याने सांगितलं, "माझ्या खाल्लेल्या अर्पणाने मी शिवाची पूजा केली, त्यामुळे हे लिंगावरचं आवरण माझं आहे, कारण मी देहधारी आहे."
प्रावृतिस्त्वगियं त्वद्य निर्म्मोक्तव्या मया द्रुतम् । पूजाविमोचनायैतत्फलहानेर्गलं त्यजेत्
हे आवरण, म्हणजे माझीच कातडी, आता मला लवकर काढून टाकायला हवी, जेणेकरून पूजा आणि अर्पणाचं फळ अडथळ्याविना मुक्त होईल.