शंभुरुवाच- अयमासीत्पुरा कश्चित्क्षत्त्रियः क्रोधनः सदा । नष्टभार्यो नष्टसेनो नष्टराष्ट्रोतिदुःखितः
शंभू म्हणाले: 'पूर्वी एक क्षत्रिय होता, नेहमीच रागीट; त्याची बायको गेली, सेना गेली, राज्य गेले आणि तो फार दुःखी झाला.'
लब्ध्वा लुलाय द्वितयं कृषिं चक्रे सहात्मजैः । ऋणेन महता युक्तः पुनश्चातीव दुःखितः
त्याला दोन बैल मिळाले, मग तो मुलांसह शेती करू लागला; मोठ्या कर्जात अडकला आणि पुन्हा खूप दुःखी झाला.
पुनश्च दुःखितो राजा सर्पेण सुतनाशनात् । तथाभूतो महीपालस्तत्याज कृषिमप्युत
पुन्हा एकदा, सापाने त्याच्या मुलाचा मृत्यू घडवला म्हणून राजा दुःखी झाला; अशा अवस्थेत त्या राजाने शेतीही सोडून दिली.
परित्यज्य सुतौ चापि त्यक्ताहारो रुरोद ह । सुतावथ समागम्य प्राहतुः पितरं त्विदम्
त्याने दोन्ही मुलांनाही सोडले, अन्नही सोडले आणि रडू लागला; तेव्हा दोन्ही मुले एकत्र येऊन वडिलांना म्हणाली.
किमर्थं रुद्यते तात नष्टो नायाति रोदनात् । शरीरशोषणायाथ शोकस्तेऽद्य भविष्यति
मुला, तू का रडतोस? जे हरवले ते रडून परत येत नाही; आजचा तुझा दु:ख फक्त तुझ्या शरीराचं क्षय करील.
शोकेन चक्षुषी नष्टे कंठो नष्टस्तथा तव । अनुष्ठानं तथा नष्टं किमर्थं परितप्यसे
शोकामुळे तुझे डोळे गेले, तुझा आवाजही हरवला; आता तुझं काहीच करायला उरलं नाही—मग स्वतःला का छळतोस?
एको नष्टो न चायाति रक्ष पंचस्थितानसून् । बहूनां रक्षणं पुण्यमाश्रितानां विशेषतः
एक गेला आणि तो परत येणार नाही; पण जे पाच जिवंत आहेत त्यांची काळजी घे. विशेषतः, आपल्यावर अवलंबून असलेल्यांचं रक्षण करणं पुण्याचं आहे.
अन्याश्रितममुं शत्रुं कथं शोचितुमर्हसि । पितोवाच- पुत्रः शत्रुः कथं पुत्रौ युवां शत्रू तथा च मे
जो दुसऱ्यावर अवलंबून होता त्या शत्रूचं दु:ख तुला का वाटतं? वडील म्हणाले—मुलगा कसा शत्रू असू शकतो? पण तुम्ही दोघंही मला शत्रूच आहात.
अत्यंतसुखिनं पुत्रं कथं शत्रुमभाषतम् । सुतावूचतुः जायमानो हरेद्भार्यां वर्द्धमानो हरेद्धनम्
जो मुलगा अत्यंत सुखी होता त्याला शत्रू का म्हणालात? मुलांनी उत्तर दिलं—तो जन्माला येतो तेव्हा पत्नी घेतो, वाढतो तेव्हा संपत्ती घेतो.
म्रियमाणस्तथा प्राणाञ्छत्रुत्वं किमतः परम् । यत्सुखं च त्वया प्रोक्तं स्पर्शनालिंगनादिभिः
मरणाच्या वेळी तो प्राणही घेतो; याहून मोठं वैर दुसरं कोणतं? आणि जे सुख तू सांगितलंस—जसं स्पर्श, मिठी वगैरे—
दुःखोदर्कमिदं राजन्सर्वमेतद्वदामि ते । प्रसूतिकाले पुत्रस्य भार्यानाशविचारणा
हे सर्व शेवटी दु:खालाच नेणारं आहे, राजन. मुलाच्या जन्मावेळी पत्नीचं काहीच भान राहत नाही.
जीवितायामथोपत्न्यामात्मनः सुखनाशनम् । योन्यशुद्धौ तु जातायां संयोगो नोपपद्यते
जगण्यासाठी दुसरी पत्नी असली तरी स्वतःचं सुख हरवतं. जर ती अपवित्र पोटी जन्मलेली असेल तर संगही होत नाही.
आलिंगनपरे गाढं स्तन्येनांगं परिप्लुते । तथापि यदि संयोगः शिशुरोदनताः स्त्रियाः
मुलाला घट्ट मिठी मारली, दूधाने अंग ओथंबलं, तरीही जर संग झाला, तरी बाईला मुलाच्या रडण्याचं दु:ख भोगावं लागतं.
दृढं शिशुगतं चित्तं ततो वैरस्यमेव च । अथ चेत्पतितो डिंभो मध्ये मैथुनमुद्गतिः
मन पूर्णपणे मुलाकडे लागलेलं असतं, त्यामुळे疎ता येते. आणि जर मधेच बाळ पडला, तर संगात व्यत्यय येतो.
रतिमध्ये तु विच्छेदे दुःखं किंचिदसन्निभम् । सर्वकाले परिमिते कदाचिद्रतिसंभवः
सुखाच्या वेळी संगात अडथळा आला, तर थोडं दु:ख होतंच. सर्व वेळ सुख मर्यादितच असतं; कधीमधीच संग मिळतो.
तत्काले भोजनं नास्ति स्वापो नास्ति च भार्यया । शिशूनां रक्षणे दुःखं व्याधितर्षग्रहादिभिः
त्या वेळी ना जेवण मिळतं, ना पत्नीबरोबर झोपता येतं. मुलांचं रक्षण करताना आजार, तहान, आणि इतर त्रास सहन करावा लागतो.
तन्मतं यत्सुखं चित्रं यथांकारोहणं पितुः । आलिंगनकृतं तात चुंबनादिकृतं तथा
जे सुख लोक मोठं मानतात—जसं वडील मुलाच्या पाठीवर बसतात, मिठी मारतात, चुंबन घेतात—
अत्यन्तमधुरोक्त्यादि यत्सुखानि नरेश्वर । रतिमध्ये विरामस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
राजन, गोड बोलणं वगैरे सगळं सुख, संगाच्या आनंदाच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचत नाही.
अन्यान्यपि च दुःखानि संति पुत्रे सहस्रशः । अनेन त्वं किं क्रियसे इहामुत्र विरोधिना
मुलासोबत असंख्य दु:खंही येतात. असा शत्रू असताना या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात तू काय करतोस?
त्यज शोकमिदं तस्मादावां पुत्रौ स्थिताविह । श्रीराजोवाच-। त्यजामि शोकं दुर्वारं सर्वकार्यविरोधिनम्
म्हणून हा शोक सोड; आम्ही दोघं मुलं इथे आहोत. राजा म्हणाला—मी हा अनावर शोक सोडतो, जो सर्व कामात अडथळा आणतो.
आत्मनश्च हितं कार्यमिहामुत्र सुतौ मम । पुरोधसं तु गच्छामि मम पूर्वं महागुरुम्
माझ्या आणि माझ्या मुलांच्या हितासाठी, या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात, मी माझ्या पूर्वीच्या मोठ्या गुरूकडे, पुरोहिताकडे जातो.
वसिष्ठं मुनिवर्यं च स दास्यति गतिं मम । एवमुक्त्वा गतो विप्रं वाराणस्यां स्थितं गुरुम्
वसिष्ठ, श्रेष्ठ ऋषी, तो मला मार्ग दाखवील. असं म्हणून तो वाराणसीत राहणाऱ्या गुरूकडे गेला.
दंडवत्प्रणनामाथ मुनिना परिपूजितः । आलिंगितशिरो घ्रातो दत्तासनपरिग्रहः
त्याने आदराने नमस्कार केला. त्यानंतर त्या ऋषीचे योग्य स्वागत झाले; त्याच्या डोक्याला मिठी मारली, त्याचा सुगंध घेतला आणि त्याला आसन दिले.
उक्तश्चागमनं किं ते किं कार्य्यं करवाणि वै । राजोवाच- गतिं प्रयच्छ मे विप्र संसारतरणाय हि
त्याला विचारले, "तू कशासाठी आला आहेस? मी तुझ्यासाठी काय करू?" राजा म्हणाला, "माझ्यासाठी संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्याचा मार्ग दाखव, हे ब्राह्मण."
खिन्नोहं कर्मणा शश्वद्भवंतं शरणं गतः । वसिष्ठ उवाच- गतिं पश्य महालिंगं विश्वेश्वरमिति स्थितम्
मी कर्माने थकलो आहे; म्हणून मी नेहमीच तुझ्या आश्रयाला आलो आहे. वसिष्ठ म्हणाले, "महान लिंग पाहा, जे विश्वाचा स्वामी म्हणून स्थिर आहे."
एनं पूजय राजेंद्र देवदेवं पिनाकिनम् । यमाराध्य पुरा शक्तिररुंधत्याः सुतो मुनिः
हे राजेंद्र, त्या देवांचा देव, पिनाकधारी याची पूजा कर, ज्याला पूर्वी अरुंधतीचा पुत्र त्या ऋषीने कठोर तपस्येने प्रसन्न केले होते.
रक्षसा भक्षितश्चापि यमलोकं गतो न सः । किंचित्कालं गतः स्वर्गं ब्रह्मलोकमगादतः
राक्षसाने त्याला खाल्लं असलं तरी तो यमलोकात गेला नाही; काही काळ तो स्वर्गात राहिला आणि तिथून ब्रह्मलोकात पोहोचला.
ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोके क्रीडन्नास्ते सुतो मम । अमुं पश्य महाराज लुब्धकं वनचारिणम्
ब्रह्मलोकातून माझा मुलगा आता विष्णुलोकात खेळत राहतो. हे महाराज, त्या वनात फिरणाऱ्या शिकाऱ्याला पाहा.
पूजयंतं हि विश्वेशं पत्रमात्रै स्वसंभृतैः । शमीवृक्षस्य संभूतैस्तथा पूगप्रसूनकैः
तो आपल्या हाताने गोळा केलेल्या शमीच्या पानांनी आणि सुपाऱ्याच्या फुलांनी विश्वेश्वराची पूजा करत आहे, असे पाहा.
कदंबकुसुमैरर्ककुसुमैर्यूथिकाभवैः । एतैरन्यैर्महेशानं पूजयंतं विलोकय
कदंबाच्या फुलांनी, अर्काच्या फुलांनी आणि जुईच्या कळ्यांनी — अशा विविध फुलांनी तो महेशाची पूजा करत आहे, ते पाहा.