महाकायस्तथा भूत्वा गृहीत्वा च करेण तत् । शिरांसि च तथैकेनापीड्य चिच्छेद शष्पवत्
तो विशाल देहाचा झाला, हाताने त्यांना पकडले आणि एका हाताने त्यांची मुळे दाबून गवतासारखी डोकी कापली.
मारयित्वा ततो दूतानादायेक्ष्वाकुमभ्यगात् । निवेदयामास च तं वीरभद्राय धीमते
दूतांना मारून झाल्यावर त्याने आत्मा घेतला आणि इक्ष्वाकूकडे गेला; तेथे त्याने सर्व काही शहाण्या वीरभद्राला सांगितले.
स चापि शंकरायाथ तं प्राह च महेश्वरः । त्वयाष्टदिनपूजैव कृता कृष्णा दिने दिने
मग त्याने शंकराला सांगितले, आणि महादेव म्हणाले, 'कृष्णा, तू आठ दिवस रोज माझी पूजा केलीस.'
त्वमनिंदः पुरा मां च लिंगं शिश्नाग्रमित्युत । तेनैव पापयोगेन शिश्नवक्त्रो भविष्यसि
'पूर्वी तू मला आणि माझ्या लिंगाला अपमान केला होतास, त्याला तू शिश्नाग्र असे म्हटले होते; त्या पापामुळे तुझा चेहरा शिश्नासारखा होईल.'
शिश्नाग्रे विवरं चक्रं जिह्वानासादिवर्जितः । पूर्वं मन्नामवक्तृत्वाद्वक्ता चापि भविष्यसि
'शिश्नाच्या टोकावर एक छिद्र असेल, पण तुझ्याकडे जीभ आणि नाक नसेल; तरी पूर्वी तू माझे नाव घेतलेस म्हणून तू वाचकही होशील.'
अथेशवचनात्सोपि तथाभूतोभवत्क्षणात् । शंभुरुवाच- य इदं शृणुयान्नित्यं पुराणाख्यानमुत्तमम्
मग ईश्वराच्या आज्ञेने तो ताबडतोब तसा झाला. शंभू म्हणाले: 'जो कोणी रोज हे श्रेष्ठ पुराणकथन ऐकेल—'
विमुक्तपापबंधश्च शिवभक्तो भविष्यति । स याति च शिवस्थाने वक्ता चापि तथा भवेत्
'—तो पापबंधनातून मुक्त होईल, शिवभक्त बनेल, शिवाच्या स्थानाला जाईल आणि वाचकही होईल.'
यश्च वक्ति कथामेनां हरेण सदृशो भवेत् । उक्त्वा कथामिमां पूर्वमधीरो नाम भूमिपः
'आणि जो ही कथा सांगतो, तो विष्णूसारखा होईल; पूर्वी अधिरो नावाचा राजा ही कथा सांगत असे.'
स्वर्गं स गतवान्राजा कृतपापोथ भार्यया
'त्या राजाने आपल्या पत्नीसमवेत सर्व पापे नष्ट करून स्वर्ग प्राप्त केला.'
श्रीराम उवाच- अयमग्निशिखो नाम वह्निः शिवगणश्च वै । स कथं तादृशो भूतस्तन्मे वद नमस्तव
श्रीराम म्हणाले: 'हा वह्नि, अग्निशिखा नावाचा, शिवाचा गण आहे—तो असा कसा झाला, ते मला सांगा, मी तुम्हाला नमस्कार करतो.'
शंभुरुवाच- अयमासीत्पुरा कश्चित्क्षत्त्रियः क्रोधनः सदा । नष्टभार्यो नष्टसेनो नष्टराष्ट्रोतिदुःखितः
शंभू म्हणाले: 'पूर्वी एक क्षत्रिय होता, नेहमीच रागीट; त्याची बायको गेली, सेना गेली, राज्य गेले आणि तो फार दुःखी झाला.'
लब्ध्वा लुलाय द्वितयं कृषिं चक्रे सहात्मजैः । ऋणेन महता युक्तः पुनश्चातीव दुःखितः
त्याला दोन बैल मिळाले, मग तो मुलांसह शेती करू लागला; मोठ्या कर्जात अडकला आणि पुन्हा खूप दुःखी झाला.
पुनश्च दुःखितो राजा सर्पेण सुतनाशनात् । तथाभूतो महीपालस्तत्याज कृषिमप्युत
पुन्हा एकदा, सापाने त्याच्या मुलाचा मृत्यू घडवला म्हणून राजा दुःखी झाला; अशा अवस्थेत त्या राजाने शेतीही सोडून दिली.
परित्यज्य सुतौ चापि त्यक्ताहारो रुरोद ह । सुतावथ समागम्य प्राहतुः पितरं त्विदम्
त्याने दोन्ही मुलांनाही सोडले, अन्नही सोडले आणि रडू लागला; तेव्हा दोन्ही मुले एकत्र येऊन वडिलांना म्हणाली.
किमर्थं रुद्यते तात नष्टो नायाति रोदनात् । शरीरशोषणायाथ शोकस्तेऽद्य भविष्यति
मुला, तू का रडतोस? जे हरवले ते रडून परत येत नाही; आजचा तुझा दु:ख फक्त तुझ्या शरीराचं क्षय करील.
शोकेन चक्षुषी नष्टे कंठो नष्टस्तथा तव । अनुष्ठानं तथा नष्टं किमर्थं परितप्यसे
शोकामुळे तुझे डोळे गेले, तुझा आवाजही हरवला; आता तुझं काहीच करायला उरलं नाही—मग स्वतःला का छळतोस?
एको नष्टो न चायाति रक्ष पंचस्थितानसून् । बहूनां रक्षणं पुण्यमाश्रितानां विशेषतः
एक गेला आणि तो परत येणार नाही; पण जे पाच जिवंत आहेत त्यांची काळजी घे. विशेषतः, आपल्यावर अवलंबून असलेल्यांचं रक्षण करणं पुण्याचं आहे.
अन्याश्रितममुं शत्रुं कथं शोचितुमर्हसि । पितोवाच- पुत्रः शत्रुः कथं पुत्रौ युवां शत्रू तथा च मे
जो दुसऱ्यावर अवलंबून होता त्या शत्रूचं दु:ख तुला का वाटतं? वडील म्हणाले—मुलगा कसा शत्रू असू शकतो? पण तुम्ही दोघंही मला शत्रूच आहात.
अत्यंतसुखिनं पुत्रं कथं शत्रुमभाषतम् । सुतावूचतुः जायमानो हरेद्भार्यां वर्द्धमानो हरेद्धनम्
जो मुलगा अत्यंत सुखी होता त्याला शत्रू का म्हणालात? मुलांनी उत्तर दिलं—तो जन्माला येतो तेव्हा पत्नी घेतो, वाढतो तेव्हा संपत्ती घेतो.
म्रियमाणस्तथा प्राणाञ्छत्रुत्वं किमतः परम् । यत्सुखं च त्वया प्रोक्तं स्पर्शनालिंगनादिभिः
मरणाच्या वेळी तो प्राणही घेतो; याहून मोठं वैर दुसरं कोणतं? आणि जे सुख तू सांगितलंस—जसं स्पर्श, मिठी वगैरे—
दुःखोदर्कमिदं राजन्सर्वमेतद्वदामि ते । प्रसूतिकाले पुत्रस्य भार्यानाशविचारणा
हे सर्व शेवटी दु:खालाच नेणारं आहे, राजन. मुलाच्या जन्मावेळी पत्नीचं काहीच भान राहत नाही.
जीवितायामथोपत्न्यामात्मनः सुखनाशनम् । योन्यशुद्धौ तु जातायां संयोगो नोपपद्यते
जगण्यासाठी दुसरी पत्नी असली तरी स्वतःचं सुख हरवतं. जर ती अपवित्र पोटी जन्मलेली असेल तर संगही होत नाही.
आलिंगनपरे गाढं स्तन्येनांगं परिप्लुते । तथापि यदि संयोगः शिशुरोदनताः स्त्रियाः
मुलाला घट्ट मिठी मारली, दूधाने अंग ओथंबलं, तरीही जर संग झाला, तरी बाईला मुलाच्या रडण्याचं दु:ख भोगावं लागतं.
दृढं शिशुगतं चित्तं ततो वैरस्यमेव च । अथ चेत्पतितो डिंभो मध्ये मैथुनमुद्गतिः
मन पूर्णपणे मुलाकडे लागलेलं असतं, त्यामुळे疎ता येते. आणि जर मधेच बाळ पडला, तर संगात व्यत्यय येतो.
रतिमध्ये तु विच्छेदे दुःखं किंचिदसन्निभम् । सर्वकाले परिमिते कदाचिद्रतिसंभवः
सुखाच्या वेळी संगात अडथळा आला, तर थोडं दु:ख होतंच. सर्व वेळ सुख मर्यादितच असतं; कधीमधीच संग मिळतो.
तत्काले भोजनं नास्ति स्वापो नास्ति च भार्यया । शिशूनां रक्षणे दुःखं व्याधितर्षग्रहादिभिः
त्या वेळी ना जेवण मिळतं, ना पत्नीबरोबर झोपता येतं. मुलांचं रक्षण करताना आजार, तहान, आणि इतर त्रास सहन करावा लागतो.
तन्मतं यत्सुखं चित्रं यथांकारोहणं पितुः । आलिंगनकृतं तात चुंबनादिकृतं तथा
जे सुख लोक मोठं मानतात—जसं वडील मुलाच्या पाठीवर बसतात, मिठी मारतात, चुंबन घेतात—
अत्यन्तमधुरोक्त्यादि यत्सुखानि नरेश्वर । रतिमध्ये विरामस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
राजन, गोड बोलणं वगैरे सगळं सुख, संगाच्या आनंदाच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचत नाही.
अन्यान्यपि च दुःखानि संति पुत्रे सहस्रशः । अनेन त्वं किं क्रियसे इहामुत्र विरोधिना
मुलासोबत असंख्य दु:खंही येतात. असा शत्रू असताना या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात तू काय करतोस?
त्यज शोकमिदं तस्मादावां पुत्रौ स्थिताविह । श्रीराजोवाच-। त्यजामि शोकं दुर्वारं सर्वकार्यविरोधिनम्
म्हणून हा शोक सोड; आम्ही दोघं मुलं इथे आहोत. राजा म्हणाला—मी हा अनावर शोक सोडतो, जो सर्व कामात अडथळा आणतो.