न दानं द्रविणाभावादसामर्थ्यात्तथार्हणा । न यज्ञो न व्रतं पूर्तं न च पुण्यमनायुषः
ज्याचं आयुष्य थोडं आहे, त्याला दान, यज्ञ, व्रत किंवा पुण्यकर्मं करता येत नाहीत, कारण कधी धन नसतं, कधी सामर्थ्य नसतं, तर कधी योग्य वेळच मिळत नाही.
न चाध्यापनतीर्थादि सेवाकालविरोधतः । तस्मात्तत्पापनाशाय प्रायश्चित्तं न विद्यते
शिक्षण, तीर्थयात्रा किंवा सेवा ह्याही वेळेच्या अभावामुळे शक्य होत नाहीत; म्हणून अशा पापांच्या नाशासाठी काहीही प्रायश्चित्त सांगितलं नाही.
गतिप्रदं तथा धर्मं गच्छ वा तिष्ठ वा मुने । इक्ष्वाकुरुवाच-। यावज्जीवं प्रतिज्ञाय क्रियते यो वृषो द्विज
मुक्ती देणारा धर्म मिळवण्यासाठी, हे मुनी, तू जावं किंवा इथेच राहावं. इक्ष्वाकू म्हणाले — जो ब्राह्मण आयुष्यभर व्रत घेऊन 'वृष' कर्म करतो,
तेन पापपरीहारो भविष्यति सुनिश्चितम् । तं ब्रूहि येन धर्मेण मम पापं प्रणश्यति
त्यामुळे पापांचा नाश नक्कीच होतो. मला सांग, कोणत्या धर्मामुळे माझं पाप नष्ट होईल.
केन वा पुण्ययोगेन स्वर्गतिश्च भविष्यति । शरणं भव विप्रर्षे नरकादतिबिभ्यतः
किंवा कोणत्या पुण्यकर्मामुळे मला स्वर्गप्राप्ती होईल? हे ऋषी, मी नरकाला फार घाबरतोय, म्हणून माझं आश्रय हो.
सर्वधर्मफलं प्राहुः शरणागतपालनम् । जाबालिरुवाच- सत्यं स्वल्पेन कालेन न तादृग्लभ्यते वृषः
सर्व धर्मांचं फळ म्हणजे शरण आलेल्यांचं रक्षण असं म्हटलं जातं. जाबालि म्हणाले — खरं सांगायचं तर, इतका मोठा 'वृष' अल्प काळात सहज मिळत नाही.
अमृतेत्वनृते शक्यं वक्तुं स्वप्नांतरेष्वपि । रहस्यमेकं किंचित्तु यस्य कस्यापि नोच्यते
स्वप्नातही सत्य किंवा असत्य बोलता येतं; पण एक गुपित आहे, जे कुणालाही सांगितलं जात नाही.
इक्ष्वाकुरुवाच- शरणं पालय मुने कालो मे निर्गमिष्यति । जाबालिरुवाच- मम प्राणाधिकं विप्र रहस्यं श्रुतिचोदितम्
इक्ष्वाकू म्हणाले — हे मुनी, माझा काळ संपत चाललाय, म्हणून मला वाचव. जाबालि म्हणाले — वेदांनी सांगितलेलं हे गुपित मला प्राणाहूनही प्रिय आहे.
शिवलिंगार्चनं नाम ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम् । समस्तपापशमनं सर्वोपद्रवनाशनम्
शिवलिंगाची पूजा, जी ब्रह्मादिकांनी केली, ती सर्व पापं आणि संकटं दूर करणारी आहे.
भुक्तिमुक्तिप्रदं तस्माच्छिवपूजां समाचर । नातिक्रामेद्यदि मुने शिवलिंगार्चनं शुभम्
शिवपूजा केल्याने भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात; म्हणून शिवाची पूजा करावी. हे मुनी, शुभ शिवलिंगपूजा जर कुणी सोडली नाही,
यः शंभुपूजां विच्छिंद्यात्तेन च्छिन्नं हि मे शिरः । वरं शूलविनिक्षेपो वरं शाल्मलिकर्षणम्
जो शंभूची पूजा तोडतो, त्याच्यामुळे माझं डोकं तुटावं; भालेवर चढणं किंवा शाल्मलीच्या झाडाने ओढलं जाणं ह्यापेक्षा ते बरं.
वरं प्राणपरित्यागो नैव पूजाव्यतिक्रमः । वरं वह्निप्रपतनं वरं चाधःशिरः कृतम्
आपला प्राण सोडणं हेही चालेल, पण पूजेत खंड पडू नये; अग्नीमध्ये उडी मारणं किंवा डोकं खाली करून ठेवणं ह्यापेक्षा ते बरं.
वरं स्वमलभुक्तिर्वा नेशपूजाव्यतिक्रमः । अपूजयित्वा चेशानं यो हि भुंक्ते नराधमः
स्वतःचं मल खाणं चालेल, पण ईश्वरपूजेत खंड पडू नये; जो ईश्वराची पूजा न करता जेवतो, तो सगळ्यात नीच मनुष्य आहे.
पापानामन्नरूपाणां तस्य भोजनमुच्यते । अनुच्चार्य पदं शंभोर्भुङ्क्ते यदि च खादति
पाप्यांमध्ये त्याचं अन्न हे पापाचं रूप मानलं जातं; जो शंभूचं नाव न घेता खातो,
शिवेति मंगलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते । भस्मीभवंति तस्याशु महापातककोटयः
जो 'शिव' हे मंगल नाव आपल्या जिभेवर उच्चारतो, त्याचे मोठमोठे पाप क्षणात राख होतात.
शिवं प्रदक्षिणीकृत्य यो नमस्यति मानवः । भूमेः प्रदक्षिणं कृत्वा यत्तत्पुण्यमवाप्नुयात्
जो मनुष्य शिवाची प्रदक्षिणा करून नमस्कार करतो, तो पृथ्वीची प्रदक्षिणा केल्यावर जेवढं पुण्य मिळतं, तेवढं पुण्य मिळवतो.
प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा नमस्कारं च पंचधा । पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा नत्वा मुच्येत पातकैः
तीन वेळा प्रदक्षिणा आणि पाच वेळा नमस्कार करून, पुन्हा एकदा प्रदक्षिणा व नमस्कार केल्यावर पापांपासून मुक्ती मिळते.
सर्ववाद्यानि यः कुर्यात्कारयेद्वा शिवालये । बलेन महता युक्तो वेदसेव्यत्र जायते
जो शिवमंदिरात सर्व वाद्ये वाजवतो किंवा वाजवतो, तो मोठ्या सामर्थ्याने वेदसेवकांमध्ये जन्म घेतो.
श्रावयेद्यः पुराणानि देवदेवं त्रिलोचनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो वसेच्छिवपुरे कृती
जो कोणी पुराणे देवांचा देव, त्रिनेत्री शंकराला ऐकवतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि पुण्यवान होऊन शिवाच्या नगरीत वास करतो.
तं नित्यमादरेणेशो वक्ति वाक्यं प्रियं सदा । एतत्संक्षेपतः प्रोक्तमीशपूजनमुत्तमम्
ईश्वर त्याच्याशी नेहमी प्रेमाने गोड बोलतो; अशा प्रकारे या उत्तम ईश्वरपूजेचे संक्षिप्त वर्णन झाले आहे.
अल्पायुश्च भवान्विप्र शिवपूजनमाचर । त्रिकालं वा द्विकालं वा एककालमथापि वा
तुझं आयुष्य थोडं असलं तरी, ब्राह्मण, तू शिवाची पूजा कर; दिवसातून तीन वेळा, दोन वेळा किंवा एकदाही.
यामं यामार्धमथवा शिवपूजनमाचर । वानप्रस्थाश्रमो भूत्वा वानप्रस्थकृताश्रयः
एक याम, अर्धा याम किंवा जशी तुझी शक्ती असेल तशी शिवपूजा कर; वानप्रस्थाश्रमात जाऊन वानप्रस्थाचे कर्तव्य स्वीकार.
वानप्रस्थप्रसूनैश्च प्रातःपूजय शंकरम् । श्रीफलैः शतपत्रैश्च पद्मसौगंधिकैरपि
वानप्रस्थाने मिळणाऱ्या फुलांनी, श्रीफळांनी, शंभर पाकळ्यांच्या कमळांनी आणि सुवासिक कमळांनी सकाळी शंकराची पूजा कर.
नीपैर्जपाभिः पुन्नागैः करवीरैश्च पाटलैः । तुलस्याच रविदलैरपराजितया तथा
नीप, जपा, पन्नाग, करवीर, पाटल, तुळस, कमळाच्या पाकळ्या आणि अपराजिता या फुलांनीही पूजा कर.
अपामार्गदलै रुद्र जटादमनकेन च । सर्वैरेभिः समफलैर्बिल्वपत्रैश्च धूर्तकैः
अपामार्गाची पानं, रुद्रजटा, डमनक, फळं, बिल्वाची पानं आणि धूर्तक या सर्वांनी पूजा कर.
द्रोणैः शिरीषैः शक्तैश्च दूर्वया कोरकैरपि । नंद्यावर्तैरक्षतैश्च तिलमिश्रैश्च केवलैः
द्रोण, शिरीष, शक्ती, दुर्वा, कळ्या, नंद्यावर्त, अक्षत आणि फक्त तिळांनीही पूजा कर.
अन्यैरपि यथाशक्ति प्रातः संपूजयेच्छिवम् । कर्णिकारैश्च सौवर्णर्दूवर्ययापि शिवार्चनम्
इतर ज्या वस्तू शक्य असतील त्याने सकाळी शिवाची पूजा कर; कर्णिकार, सुवर्णदुर्वा आणि अर्काच्या फुलांनीही शिवपूजा कर.
मुकुलैर्नार्चयेद्देवं चंपकैर्जलजं विना । जलजानां च सर्वेषां पत्राणामक्षतस्य च
चंपकाच्या कळ्यांनी, जलज वगळता, देवाची पूजा करू नये; जलजाच्या सर्व पानांनी आणि अक्षतांनी पूजा करावी.
कुशपुष्पस्य रजतसुवर्णकृतयोरपि । अन्यत्कृत्वा यथा यत्तु तैलपक्वं भवेन्नृप
कुशाच्या फुलांनी, चांदी किंवा सोन्याने बनवलेल्या वस्तूंनी, आणि जे काही तेलात तळलेले आहे त्यानेही पूजा कर.
न तत्पर्युषितं प्रोक्तमपूपादि गमिष्यति । उक्षितं यत्फलायुक्तं तैलक्षाराम्लजीरकैः
शिळं अन्न वापरू नये; अपूप वगैरे शिळं असेल तर ते चालत नाही. फळ घातलेलं, तेल, क्षार, आंबट किंवा जिरं घातलेलं अन्न चालत नाही.