ध्यानं च द्रविणाध्यक्षः सत्यं सेनापतिस्तथा । ब्रह्मप्रभृतिकीटांताः पशवस्तत्पतिः शिवः
ध्यान हे धनाध्यक्ष आहे, सत्य हे सेनापती आहे, ब्रह्मा पासून कीटकांपर्यंत सर्व जीव त्याचे प्रजे आहेत आणि शिव त्यांचा स्वामी आहे.
पशूनां पालको धर्मः स्यादधर्मश्च तस्करः । मायापाशेन ते बद्धा मोचनी काशिका मृतिः
धर्म हा प्राण्यांचा रक्षक आहे, अधर्म हा चोर आहे; माया या दोऱ्याने सर्व बांधले गेले आहेत, काशी ही मुक्ती देणारी आणि मृत्यू आहे.
नानाविधाश्च प्रमदा देवदेवमुमापतिम् । एतादृशमुमानाथं कोटिजंतुरनुस्मरेत्
नानाविध दिव्य स्त्रिया देवाधिदेवा, उमा पतिची सेवा करतात; अशा उमापतीचे स्मरण कोटी जीवांपैकी कोण करू शकेल?
इष्टान्भोगानवाप्याथ शिवलोके महीयते । ब्रह्मविष्णुमहेंद्राद्यास्तत्पुरद्वारपालकाः
इच्छित सुखे मिळवून शिवलोकात मानसन्मान मिळतो; ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र आणि इतर त्याच्या नगरीचे द्वारपाल आहेत.
लक्ष्मीसरस्वतीदेव्यौ देहल्याद्यर्च्चनेक्षितेः । नियुक्ते देवदेवस्य देवाश्च सुरयोषितः
लक्ष्मी, सरस्वती आणि इतर देव्या, देवाधिदेवाच्या पूजेसाठी आणि सेवेसाठी नेमल्या आहेत.
दास्यो देवाः समस्ताश्च दासा यस्य महात्मनः । एतादृशमहाशैलमिक्ष्वाकुः संददर्श ह
सर्व देव त्याचे दास आहेत आणि तो महात्मा त्यांचा स्वामी आहे; असा महान पर्वत इक्ष्वाकूने पाहिला.
मुनिं प्रणम्य जाबालिमिदमाह वचस्तदा । गंतुकामो महाशैलं शक्तोस्यस्मिन्न वा मुने
मुनी जाबालिला वंदन करून त्याने असे विचारले: 'मला या महान पर्वतावर जायचे आहे—मी जाऊ शकतो का, की नाही, हे सांगा मुनी?'
ममायुरल्पं कथितं यमेन ज्ञानिना पुरा
'माझे आयुष्य थोडे आहे,' असे यमाने, जो ज्ञानी आहे, पूर्वी मला सांगितले होते.
नरकश्च बहुःप्रोक्तः कथं श्रेयो भविष्यति । जाबालिरुवाच- मयापि सर्वमेतत्ते ज्ञातं दिव्येन चक्षुषा
'नरक अनेक आहेत असे सांगितले गेले—मग मला कल्याण कसे मिळेल?' जाबाली म्हणाले: 'हे सर्व मी दिव्य दृष्टीने जाणले आहे.'
आयुर्दशदिनं ब्रह्मन्विद्वानपि न धर्मकृत् । न तपस्ते ह्यनभ्यासान्न च योगोऽल्पकालतः
'तुझे आयुष्य दहा दिवसांचे आहे, ब्राह्मण; विद्वान असला तरी जो धर्म, तप किंवा योगाचा दीर्घ काळ सराव करत नाही, त्याला यश मिळत नाही.'
न दानं द्रविणाभावादसामर्थ्यात्तथार्हणा । न यज्ञो न व्रतं पूर्तं न च पुण्यमनायुषः
ज्याचं आयुष्य थोडं आहे, त्याला दान, यज्ञ, व्रत किंवा पुण्यकर्मं करता येत नाहीत, कारण कधी धन नसतं, कधी सामर्थ्य नसतं, तर कधी योग्य वेळच मिळत नाही.
न चाध्यापनतीर्थादि सेवाकालविरोधतः । तस्मात्तत्पापनाशाय प्रायश्चित्तं न विद्यते
शिक्षण, तीर्थयात्रा किंवा सेवा ह्याही वेळेच्या अभावामुळे शक्य होत नाहीत; म्हणून अशा पापांच्या नाशासाठी काहीही प्रायश्चित्त सांगितलं नाही.
गतिप्रदं तथा धर्मं गच्छ वा तिष्ठ वा मुने । इक्ष्वाकुरुवाच-। यावज्जीवं प्रतिज्ञाय क्रियते यो वृषो द्विज
मुक्ती देणारा धर्म मिळवण्यासाठी, हे मुनी, तू जावं किंवा इथेच राहावं. इक्ष्वाकू म्हणाले — जो ब्राह्मण आयुष्यभर व्रत घेऊन 'वृष' कर्म करतो,
तेन पापपरीहारो भविष्यति सुनिश्चितम् । तं ब्रूहि येन धर्मेण मम पापं प्रणश्यति
त्यामुळे पापांचा नाश नक्कीच होतो. मला सांग, कोणत्या धर्मामुळे माझं पाप नष्ट होईल.
केन वा पुण्ययोगेन स्वर्गतिश्च भविष्यति । शरणं भव विप्रर्षे नरकादतिबिभ्यतः
किंवा कोणत्या पुण्यकर्मामुळे मला स्वर्गप्राप्ती होईल? हे ऋषी, मी नरकाला फार घाबरतोय, म्हणून माझं आश्रय हो.
सर्वधर्मफलं प्राहुः शरणागतपालनम् । जाबालिरुवाच- सत्यं स्वल्पेन कालेन न तादृग्लभ्यते वृषः
सर्व धर्मांचं फळ म्हणजे शरण आलेल्यांचं रक्षण असं म्हटलं जातं. जाबालि म्हणाले — खरं सांगायचं तर, इतका मोठा 'वृष' अल्प काळात सहज मिळत नाही.
अमृतेत्वनृते शक्यं वक्तुं स्वप्नांतरेष्वपि । रहस्यमेकं किंचित्तु यस्य कस्यापि नोच्यते
स्वप्नातही सत्य किंवा असत्य बोलता येतं; पण एक गुपित आहे, जे कुणालाही सांगितलं जात नाही.
इक्ष्वाकुरुवाच- शरणं पालय मुने कालो मे निर्गमिष्यति । जाबालिरुवाच- मम प्राणाधिकं विप्र रहस्यं श्रुतिचोदितम्
इक्ष्वाकू म्हणाले — हे मुनी, माझा काळ संपत चाललाय, म्हणून मला वाचव. जाबालि म्हणाले — वेदांनी सांगितलेलं हे गुपित मला प्राणाहूनही प्रिय आहे.
शिवलिंगार्चनं नाम ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम् । समस्तपापशमनं सर्वोपद्रवनाशनम्
शिवलिंगाची पूजा, जी ब्रह्मादिकांनी केली, ती सर्व पापं आणि संकटं दूर करणारी आहे.
भुक्तिमुक्तिप्रदं तस्माच्छिवपूजां समाचर । नातिक्रामेद्यदि मुने शिवलिंगार्चनं शुभम्
शिवपूजा केल्याने भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात; म्हणून शिवाची पूजा करावी. हे मुनी, शुभ शिवलिंगपूजा जर कुणी सोडली नाही,
यः शंभुपूजां विच्छिंद्यात्तेन च्छिन्नं हि मे शिरः । वरं शूलविनिक्षेपो वरं शाल्मलिकर्षणम्
जो शंभूची पूजा तोडतो, त्याच्यामुळे माझं डोकं तुटावं; भालेवर चढणं किंवा शाल्मलीच्या झाडाने ओढलं जाणं ह्यापेक्षा ते बरं.
वरं प्राणपरित्यागो नैव पूजाव्यतिक्रमः । वरं वह्निप्रपतनं वरं चाधःशिरः कृतम्
आपला प्राण सोडणं हेही चालेल, पण पूजेत खंड पडू नये; अग्नीमध्ये उडी मारणं किंवा डोकं खाली करून ठेवणं ह्यापेक्षा ते बरं.
वरं स्वमलभुक्तिर्वा नेशपूजाव्यतिक्रमः । अपूजयित्वा चेशानं यो हि भुंक्ते नराधमः
स्वतःचं मल खाणं चालेल, पण ईश्वरपूजेत खंड पडू नये; जो ईश्वराची पूजा न करता जेवतो, तो सगळ्यात नीच मनुष्य आहे.
पापानामन्नरूपाणां तस्य भोजनमुच्यते । अनुच्चार्य पदं शंभोर्भुङ्क्ते यदि च खादति
पाप्यांमध्ये त्याचं अन्न हे पापाचं रूप मानलं जातं; जो शंभूचं नाव न घेता खातो,
शिवेति मंगलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते । भस्मीभवंति तस्याशु महापातककोटयः
जो 'शिव' हे मंगल नाव आपल्या जिभेवर उच्चारतो, त्याचे मोठमोठे पाप क्षणात राख होतात.
शिवं प्रदक्षिणीकृत्य यो नमस्यति मानवः । भूमेः प्रदक्षिणं कृत्वा यत्तत्पुण्यमवाप्नुयात्
जो मनुष्य शिवाची प्रदक्षिणा करून नमस्कार करतो, तो पृथ्वीची प्रदक्षिणा केल्यावर जेवढं पुण्य मिळतं, तेवढं पुण्य मिळवतो.
प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा नमस्कारं च पंचधा । पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा नत्वा मुच्येत पातकैः
तीन वेळा प्रदक्षिणा आणि पाच वेळा नमस्कार करून, पुन्हा एकदा प्रदक्षिणा व नमस्कार केल्यावर पापांपासून मुक्ती मिळते.
सर्ववाद्यानि यः कुर्यात्कारयेद्वा शिवालये । बलेन महता युक्तो वेदसेव्यत्र जायते
जो शिवमंदिरात सर्व वाद्ये वाजवतो किंवा वाजवतो, तो मोठ्या सामर्थ्याने वेदसेवकांमध्ये जन्म घेतो.
श्रावयेद्यः पुराणानि देवदेवं त्रिलोचनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो वसेच्छिवपुरे कृती
जो कोणी पुराणे देवांचा देव, त्रिनेत्री शंकराला ऐकवतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि पुण्यवान होऊन शिवाच्या नगरीत वास करतो.
तं नित्यमादरेणेशो वक्ति वाक्यं प्रियं सदा । एतत्संक्षेपतः प्रोक्तमीशपूजनमुत्तमम्
ईश्वर त्याच्याशी नेहमी प्रेमाने गोड बोलतो; अशा प्रकारे या उत्तम ईश्वरपूजेचे संक्षिप्त वर्णन झाले आहे.