शंभुरुवाच- एवं चिंतयतस्तस्य अकालमरणं त्वभूत् । यमलोकं गतश्चाथ यमेन परिभाषितः
शंभू म्हणाले— तो असं विचार करत असतानाच त्याचं अकाली निधन झालं; तो यमलोकात गेला आणि यमाने त्याला बोलावलं.
यम उवाच- अनेकपापयुक्तोसि पुण्यं नैव महत्तव । न वेदाध्यापनात्प्राप्तं पापं च विदितं तव
यम म्हणाले— तुझ्यावर अनेक पापं आहेत, तुझं पुण्य फारच कमी आहे; वेद शिकवून तुला पुण्य मिळालेलं नाही, आणि तुझी पापं मला माहीत आहेत.
कोटिवर्षाणि नरके तवस्थितिरिति द्विज । आयुरस्ति तवात्यल्पं गम्यतां पौर्विकीं तनुम्
द्विजा, नरकात तुझं वास्तव्य दहा कोटी वर्षांचं आहे; तुझं आयुष्य फारच थोडं आहे—म्हणून पुन्हा पूर्वीचं शरीर घे.
कुरु पुण्यं हितं दानं देवतापूजनं जपम् । सांगमध्यापनं विप्र भोजनं भस्मधारणम्
पुण्याची कामं कर, दान दे, देवांची पूजा कर, जप कर, योग्य पद्धतीने अध्यापन कर, ब्राह्मणांना जेवू घाल, आणि भस्म लाव.
भज विश्वेश्वरं देवं देवदेवमुमापतिम् । तस्य प्रयत्नमात्रेण मम लोकं न गच्छसि
विश्वेश्वर, देवांचा देव, उमा-पती याची भक्ती कर; फक्त प्रयत्न केलास तरी माझ्या लोकात तुला यावं लागणार नाही.
यत्किंचित्प्रत्यहं पापिन्पुराणं शृणु सादरम् । ततस्तच्छ्रवणादेव नेक्षसे मम यातनाः
हे पापी, दररोज थोडंसं का होईना, पुराण आदराने ऐक; त्या श्रवणामुळेच माझ्या यातना तुला भोगाव्या लागणार नाहीत.
यमस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः स्वां ययौ तनुम् । अथेशपूजनकृते यत्नमास्थाय स द्विजः
यमाची वचनं ऐकून ब्राह्मणाने आपलं शरीर पुन्हा धारण केलं; मग त्या द्विजाने ईश्वराची पूजा करण्यासाठी प्रयत्न केला.
अगमन्मुनिवर्यं तु जाबालिशिवपूजकम् । तपः स्वाध्यायसंपन्नं श्रुतिस्मृतिविवेचकम्
तो शिवपूजक, तपस्वी, स्वाध्यायात निपुण, श्रुती-स्मृतीचं विवेचन करणारा, अशा श्रेष्ठ मुनी जाबालीकडे गेला.
पुराणतत्त्ववेत्तारं लक्षशिष्यसमावृतम् । जराशिथिलसर्वांगं वेदवेदांगपारगम्
तो पुराणतत्त्व जाणणारा, शेकडो शिष्यांनी वेढलेला, वृद्धत्वामुळे शरीर थकलेला, पण वेद आणि वेदांगांत पारंगत होता.
द्रष्टुकामो ययौ शैलं मंदरं चारुकंदरम् । नानाविहंगसंपूर्णं नानापुष्पलतावृतम्
त्याला भेटायचं म्हणून तो सुंदर मंदार पर्वताकडे गेला, जिथे अनेक पक्षी आहेत आणि विविध फुलांनी आणि वेलींनी तो डवरलेला आहे.
सर्वर्तुकुसुमोपेतं नानागंधोपशोभितम् । किन्नराणां च मिथुनैर्गीतपूर्णमहागुहम्
तो पर्वत सर्व ऋतूंच्या फुलांनी सजलेला, विविध सुगंधांनी सुशोभित, आणि किन्नरांच्या जोड्यांच्या गाण्यांनी गुंजणाऱ्या मोठ्या गुहांनी भरलेला आहे.
अनेकरूपलावण्य वनितोषितपादपम् । लंबमानविचित्राभिस्ताभिः शोभितपादपम्
अनेक रूपांचं सौंदर्य असलेल्या स्त्रियांनी तिथल्या झाडांना आनंद दिला होता, आणि त्यांच्या लटकणाऱ्या विविध अलंकारांनी ती झाडं शोभून गेली होती.
रतिश्रमप्रसुप्तानां बोधनादितषट्पदम् । कूजंति च पिकाः कामं वियुक्तानां युजे किल
रतीच्या श्रमाने झोपलेल्या लोकांना मधमाश्या जागं करतात; आणि कोकिळा आपल्या प्रियजनांपासून दूर असणाऱ्यांसाठी गातात.
नानामुनिगणाकीर्णं प्रशांतमृगचारिणम् । अप्सरोगणसंकीर्णं गंधर्वगणसेवितम्
तो प्रदेश विविध ऋषीगणांनी भरलेला, शांत वन्य प्राण्यांनी वावरलेला, अप्सरांच्या समूहांनी गजबजलेला आणि गंधर्वांच्या सेवेत असलेला होता.
नानासिद्धमुखोद्भूतगीतपूर्णवनांतरम् । विचित्रफलसंपूर्णं नानादेवालयान्वितम्
त्या वनात सर्वत्र विविध सिद्धांच्या तोंडातून उमटणारी गाणी घुमत होती, तिथे रंगीबेरंगी फळांनी डवरलेली झाडं होती आणि अनेक देवालयांनी ते वन सजलेलं होतं.
प्रासादशतसंबाधं नानागृहसमन्वितम् । सिंहाननैर्गजमुखैरुलूकवदनैरथ
शेकडो प्रासादांनी ते ठिकाण गजबजलेलं होतं, वेगवेगळ्या घरांनी भरलेलं होतं, आणि तिथे सिंहासारखी, हत्तीच्या मुखासारखी, घुबडाच्या तोंडासारखी व इतर अनेक प्रकारची तोंडं असलेली रूपं होती.
अमुखैर्विमुखैरुग्रैरर्द्धवक्त्रैर्मृगीमुखैः । रुरुजंतुकगोधाहि वानरर्क्षमुखैरपि
काहींना तोंडच नव्हतं, काहींनी चेहरा वळवलेला, काहींना भयंकर रूप, काहींना अर्धं तोंड, काहींना हरिणासारखं तोंड, तर काहींना रुरू, कोल्हा, गोधा, साप, माकड आणि अस्वल यांची तोंडं होती.
व्याघ्रवृश्चिकभल्लूष्ट्रश्वानगर्दभतुंडकैः । समस्तजीववदनसदृशास्यैर्गणेश्वरैः । वल्लीमुखैर्वृक्षमुखैः शिलावक्त्रैरयोमुखैः
काहींना वाघ, विंचू, अस्वल, उंट, कुत्रा, गाढव आणि डुक्कर यांची तोंडं होती; काहींना सर्व जीवांच्या चेहऱ्यासारखी रूपं होती; काहींना वेल, झाड, दगड आणि लोखंडासारखी तोंडं होती.
शंखमुक्तादिजलजवदनैरुपशोभितम् । अधिकांगैरनंगैश्च जटिलैः शिखिमुंडितैः
शंख, मोती, जलचर यांसारख्या तोंडांनी ते शोभून दिसत होतं; काहींना जास्त किंवा अजिबात हातपाय नव्हते, काहींना जटा, काहींना शिखा आणि काहींना मुंडण केलेलं होतं.
पत्रिवक्त्रैर्द्विषड्वक्त्रैस्त्रिविग्रहमुखैरपि । घंटास्यैः शूर्पवदनकर्णपादमुखैरपि
काहींना पानासारखी, दोन किंवा सहा तोंडं, तिघांच्या रूपातील तोंडं होती; काहींना घंटेसारखी, सुपासारखी, कान, पाय किंवा तोंड असलेली रूपं होती.
घंटामुखैर्वेणुमुखैः किंकिणीवदनैरपि । यादृग्वस्तु जगत्यस्ति तादृशास्यैरयोमुखैः
घंटा, वेणू, किंकिणी यांसारखी तोंडं असलेली, आणि जगात जशी कुठलीही वस्तू आहे तशीच दिसणारी लोखंडासारखी तोंडं असलेली रूपं तिथे होती.
कैश्चिन्निभृतकंदर्परूपलावण्यकोमलैः । कोटिसूर्यप्रतीकाशैश्चंद्र कोटिसमप्रभैः
काहींमध्ये संयमित गर्व, सौंदर्य, मोहिनी आणि कोमलता होती; काहींच्या देहातून कोटी सूर्यांसारखा तेज आणि कोटी चंद्रांसारखी प्रभा निघत होती.
नानावर्णैर्विश्वमुखैर्विश्वरूपैश्चतुर्मुखैः । द्विमुखैः पंचवक्त्रैश्च त्रिमुखैः षण्मुखैरपि
काहींना वेगवेगळ्या रंगांची, सर्वत्र दिसणारी, विश्वरूप, चार तोंडं, दोन, पाच, तीन आणि सहा तोंडं असलेली रूपं होती.
एकानेकमुखैः शांतैः सर्वदा सुखिभिर्युतम् । नानाभोगसमृद्धैश्च रतिकामसमैरपि
काहींना एक किंवा अनेक तोंडं, शांत आणि नेहमी आनंदी असलेली रूपं होती; तिथे विविध भोगांनी समृद्ध, आणि प्रेम व आनंदाच्या सुखासमान आनंद मिळणारी रूपं होती.
लक्ष्मीनारायणमुखैरुमेशसमविग्रहैः । नानारूपधरैश्चान्यैः सेवितं मंदराचलम्
तिथे लक्ष्मी-नारायण यांची तोंडं, उमा-ईश्वरसारखी रूपं, आणि इतर अनेक वेगवेगळ्या रूपे धारण करणारे भक्त मंदार पर्वताची सेवा करत होते.
धेनवो यत्र वेदाश्च मीमांसावत्स संयुताः । धर्मादयः सवर्ष्माणः पुराणानि च कर्मणा
जिथे गायी आणि वेद, मिमांसा नावाच्या वासरांसह वावरतात; धर्म आणि इतरही मूर्त रूपात, तसेच पुराणे कृती स्वरूपात तिथे आहेत.
स्मृतीतिहासजातानि आगमाश्च शरीरिणः । स्थिताश्च मंदरे यत्र सशैलः पापनाशनः
जिथे स्मृती, इतिहास, जातक आणि आगम हे सर्व देहधारी झालेले आहेत; तिथेच मंदार पर्वतावर, तो पर्वत आणि पापांचा नाश करणारा, हे सर्व स्थिर आहेत.
तस्य मध्ये महापुण्यं पुरं परमशोभितम् । वापीतडागोपवनप्रासादशतशोभितम्
त्या सर्वांच्या मध्यभागी एक अत्यंत पुण्यवान, अत्यंत शोभिवंत असे नगर आहे, जे तलाव, पाणवठे, बागा आणि शेकडो प्रासादांनी सजलेलं आहे.
सप्तप्राकारपरिखं रत्नाट्टालकसंयुतम् । गोपुरैर्नवभिर्युक्तं विचित्रगृहसंयुतम्
सात भक्कम तटबंदी आणि खंदकांनी वेढलेलं, रत्नांनी मढवलेल्या मनोऱ्यांनी सजलेलं, नऊ भव्य प्रवेशद्वारांनी युक्त आणि रंगीबेरंगी घरांनी भरलेलं आहे.
यस्य चाप्रतिमं तेज उष्णशीतादिवर्जितम् । तन्मध्ये नगरी पुण्या तन्मध्ये च सभा शुभा
ज्याचं तेज कोणाशीही तुलना करता येणार नाही असं आहे, जिथे उष्णता, गारवा किंवा इतर त्रास नाहीत; त्याच्या मध्यभागी पुण्यवान नगरी आहे आणि तिच्या मध्यभागी सुंदर सभा आहे.