न पुराणेतिहासानां श्रुतीनामागमस्य वा । यत्नाद्भोक्ता तथा देहसंस्कारैकप्रवर्तकः
तो पुराण, इतिहास, श्रुती किंवा आगम यांचा अभ्यास करत नसे; तो फक्त खाण्याच्या आणि शरीरसंबंधी विधींच्या कामातच मन लावत असे.
तादृशस्य द्विजस्याथ समालक्ष्यायुरत्यगात् । लक्षांतरे तथैकस्मिन्वत्सरे मासि पंचमे
अशा त्या द्विजाचा आयुष्य संपले, हे पाहून; लक्षावधी वर्षांनंतर, एका वर्षाच्या पाचव्या महिन्यात,
तृतीय दिवसे रात्र्यां पुराणं श्रुतवानिदम् । स्वसंपादितवित्तस्य येन दानं न वै कृतम्
रात्रीच्या तिसऱ्या दिवशी त्याने हे पुराण ऐकले; पण स्वतः मिळवलेल्या संपत्तीचा त्याने कधीच दान केला नाही.
दिनेदिने भुज्यमानं निःसारं स्यात्क्रमेण हि । वर्षाण्येव च तावंति नरके पच्यते ध्रुवम्
दररोज खाल्लेले अन्न हळूहळू निष्प्रभ होते; आणि ज्या वर्षे तितकी वर्षे नरकात यातना भोगाव्या लागतात.
कृमियोनिसहस्रं च अनुभूय ततः परम् । दरिद्रो व्याधितोऽबंधुर्दुष्टभार्यो बहुप्रजः
नंतर हजार किड्यांच्या जन्मांचा अनुभव घेतल्यावर, तो गरीब, आजारी, मित्रहीन, वाईट बायको असलेला आणि अनेक मुलांचा बाप होतो.
दिनेदिने भिक्षितेन याचितेन च जीवनम् । यन्न क्वापि च बीजानां मग्नानामथ मार्गणात्
तो दररोज भीक मागून आणि लोकांकडून मागूनच आपले जीवन जगतो; आणि कुठेही, अगदी खोल गाडलेल्या बियांसाठी शोध घेतला तरी, त्याला काही मिळत नाही.
लब्धेनजीवनं कर्म भृत्यानामथ जीवनम् । मध्ये श्रोत्रविहीनश्च नेत्रहीनः स्खलन्मलः
मिळालेलं उपजीविकेचं साधन सेवकांच्या कामासाठी आणि त्यांच्याही उपजीविकेसाठी वापरलं जातं; त्यातले काहीजण बहिरे, काहीजण आंधळे, काहीजण ठेचकाळणारे, तर काहीजण अपवित्र असतात.
एवं पुराणं श्रुत्वा साविक्ष्वाकुर्भृशदुःखितः । मनसा चिंतयच्चेदं स्मारं स्मारं द्विजाधमः
असं पुराण ऐकून साविक्ष्वाकू फारच दुःखी झाला; तो द्विज वारंवार मनात हेच विचार करू लागला.
रूपपुष्पैर्माहिष्मयी दुर्गापि फलवर्जिता । तथा पुराणरहिता विद्या नो गतिदर्शनी
सुंदर फुलांनी पूजलेली महिषमयी दुर्गा देखील जर तिची पूजा महिषाने केली असेल तर फळ देत नाही; त्याचप्रमाणे, पुराणाशिवायचं ज्ञान मार्ग दाखवत नाही.
बहुशास्त्रं समभ्यस्य बहुवेदान्सविस्तरान् । पुंसोश्रुतपुराणस्य सम्यग्याति न दर्शनम्
खूप शास्त्रं आणि विस्ताराने वेद शिकूनही, जो माणूस पुराण ऐकत नाही त्याला खरी समज येत नाही.
शंभुरुवाच- एवं चिंतयतस्तस्य अकालमरणं त्वभूत् । यमलोकं गतश्चाथ यमेन परिभाषितः
शंभू म्हणाले— तो असं विचार करत असतानाच त्याचं अकाली निधन झालं; तो यमलोकात गेला आणि यमाने त्याला बोलावलं.
यम उवाच- अनेकपापयुक्तोसि पुण्यं नैव महत्तव । न वेदाध्यापनात्प्राप्तं पापं च विदितं तव
यम म्हणाले— तुझ्यावर अनेक पापं आहेत, तुझं पुण्य फारच कमी आहे; वेद शिकवून तुला पुण्य मिळालेलं नाही, आणि तुझी पापं मला माहीत आहेत.
कोटिवर्षाणि नरके तवस्थितिरिति द्विज । आयुरस्ति तवात्यल्पं गम्यतां पौर्विकीं तनुम्
द्विजा, नरकात तुझं वास्तव्य दहा कोटी वर्षांचं आहे; तुझं आयुष्य फारच थोडं आहे—म्हणून पुन्हा पूर्वीचं शरीर घे.
कुरु पुण्यं हितं दानं देवतापूजनं जपम् । सांगमध्यापनं विप्र भोजनं भस्मधारणम्
पुण्याची कामं कर, दान दे, देवांची पूजा कर, जप कर, योग्य पद्धतीने अध्यापन कर, ब्राह्मणांना जेवू घाल, आणि भस्म लाव.
भज विश्वेश्वरं देवं देवदेवमुमापतिम् । तस्य प्रयत्नमात्रेण मम लोकं न गच्छसि
विश्वेश्वर, देवांचा देव, उमा-पती याची भक्ती कर; फक्त प्रयत्न केलास तरी माझ्या लोकात तुला यावं लागणार नाही.
यत्किंचित्प्रत्यहं पापिन्पुराणं शृणु सादरम् । ततस्तच्छ्रवणादेव नेक्षसे मम यातनाः
हे पापी, दररोज थोडंसं का होईना, पुराण आदराने ऐक; त्या श्रवणामुळेच माझ्या यातना तुला भोगाव्या लागणार नाहीत.
यमस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः स्वां ययौ तनुम् । अथेशपूजनकृते यत्नमास्थाय स द्विजः
यमाची वचनं ऐकून ब्राह्मणाने आपलं शरीर पुन्हा धारण केलं; मग त्या द्विजाने ईश्वराची पूजा करण्यासाठी प्रयत्न केला.
अगमन्मुनिवर्यं तु जाबालिशिवपूजकम् । तपः स्वाध्यायसंपन्नं श्रुतिस्मृतिविवेचकम्
तो शिवपूजक, तपस्वी, स्वाध्यायात निपुण, श्रुती-स्मृतीचं विवेचन करणारा, अशा श्रेष्ठ मुनी जाबालीकडे गेला.
पुराणतत्त्ववेत्तारं लक्षशिष्यसमावृतम् । जराशिथिलसर्वांगं वेदवेदांगपारगम्
तो पुराणतत्त्व जाणणारा, शेकडो शिष्यांनी वेढलेला, वृद्धत्वामुळे शरीर थकलेला, पण वेद आणि वेदांगांत पारंगत होता.
द्रष्टुकामो ययौ शैलं मंदरं चारुकंदरम् । नानाविहंगसंपूर्णं नानापुष्पलतावृतम्
त्याला भेटायचं म्हणून तो सुंदर मंदार पर्वताकडे गेला, जिथे अनेक पक्षी आहेत आणि विविध फुलांनी आणि वेलींनी तो डवरलेला आहे.
सर्वर्तुकुसुमोपेतं नानागंधोपशोभितम् । किन्नराणां च मिथुनैर्गीतपूर्णमहागुहम्
तो पर्वत सर्व ऋतूंच्या फुलांनी सजलेला, विविध सुगंधांनी सुशोभित, आणि किन्नरांच्या जोड्यांच्या गाण्यांनी गुंजणाऱ्या मोठ्या गुहांनी भरलेला आहे.
अनेकरूपलावण्य वनितोषितपादपम् । लंबमानविचित्राभिस्ताभिः शोभितपादपम्
अनेक रूपांचं सौंदर्य असलेल्या स्त्रियांनी तिथल्या झाडांना आनंद दिला होता, आणि त्यांच्या लटकणाऱ्या विविध अलंकारांनी ती झाडं शोभून गेली होती.
रतिश्रमप्रसुप्तानां बोधनादितषट्पदम् । कूजंति च पिकाः कामं वियुक्तानां युजे किल
रतीच्या श्रमाने झोपलेल्या लोकांना मधमाश्या जागं करतात; आणि कोकिळा आपल्या प्रियजनांपासून दूर असणाऱ्यांसाठी गातात.
नानामुनिगणाकीर्णं प्रशांतमृगचारिणम् । अप्सरोगणसंकीर्णं गंधर्वगणसेवितम्
तो प्रदेश विविध ऋषीगणांनी भरलेला, शांत वन्य प्राण्यांनी वावरलेला, अप्सरांच्या समूहांनी गजबजलेला आणि गंधर्वांच्या सेवेत असलेला होता.
नानासिद्धमुखोद्भूतगीतपूर्णवनांतरम् । विचित्रफलसंपूर्णं नानादेवालयान्वितम्
त्या वनात सर्वत्र विविध सिद्धांच्या तोंडातून उमटणारी गाणी घुमत होती, तिथे रंगीबेरंगी फळांनी डवरलेली झाडं होती आणि अनेक देवालयांनी ते वन सजलेलं होतं.
प्रासादशतसंबाधं नानागृहसमन्वितम् । सिंहाननैर्गजमुखैरुलूकवदनैरथ
शेकडो प्रासादांनी ते ठिकाण गजबजलेलं होतं, वेगवेगळ्या घरांनी भरलेलं होतं, आणि तिथे सिंहासारखी, हत्तीच्या मुखासारखी, घुबडाच्या तोंडासारखी व इतर अनेक प्रकारची तोंडं असलेली रूपं होती.
अमुखैर्विमुखैरुग्रैरर्द्धवक्त्रैर्मृगीमुखैः । रुरुजंतुकगोधाहि वानरर्क्षमुखैरपि
काहींना तोंडच नव्हतं, काहींनी चेहरा वळवलेला, काहींना भयंकर रूप, काहींना अर्धं तोंड, काहींना हरिणासारखं तोंड, तर काहींना रुरू, कोल्हा, गोधा, साप, माकड आणि अस्वल यांची तोंडं होती.
व्याघ्रवृश्चिकभल्लूष्ट्रश्वानगर्दभतुंडकैः । समस्तजीववदनसदृशास्यैर्गणेश्वरैः । वल्लीमुखैर्वृक्षमुखैः शिलावक्त्रैरयोमुखैः
काहींना वाघ, विंचू, अस्वल, उंट, कुत्रा, गाढव आणि डुक्कर यांची तोंडं होती; काहींना सर्व जीवांच्या चेहऱ्यासारखी रूपं होती; काहींना वेल, झाड, दगड आणि लोखंडासारखी तोंडं होती.
शंखमुक्तादिजलजवदनैरुपशोभितम् । अधिकांगैरनंगैश्च जटिलैः शिखिमुंडितैः
शंख, मोती, जलचर यांसारख्या तोंडांनी ते शोभून दिसत होतं; काहींना जास्त किंवा अजिबात हातपाय नव्हते, काहींना जटा, काहींना शिखा आणि काहींना मुंडण केलेलं होतं.
पत्रिवक्त्रैर्द्विषड्वक्त्रैस्त्रिविग्रहमुखैरपि । घंटास्यैः शूर्पवदनकर्णपादमुखैरपि
काहींना पानासारखी, दोन किंवा सहा तोंडं, तिघांच्या रूपातील तोंडं होती; काहींना घंटेसारखी, सुपासारखी, कान, पाय किंवा तोंड असलेली रूपं होती.