अतोऽस्य विविधा पूजा शंकरस्य विधीयते । रजश्च तमसायुक्तं दारुणं परिकीर्तितम्
म्हणून शंकरासाठी विविध प्रकारच्या पूजा सांगितल्या आहेत. राजस गुण तामस गुणाशी मिळून कठोर स्वरूप घेतो असे म्हटले आहे.
दारुणापि ततः पूजा शंकरे गतिदा मता । रजश्च तमसायुक्तमलं शास्त्रप्रवर्तकम्
कठोर पूजा जरी केली तरी ती शंकराला अर्पण केल्यास मोक्ष देणारी मानली जाते. राजस गुण तामस गुणाशी मिळून पूर्णपणे शास्त्रात सांगितलेला आहे.
विच्छिन्नापि ततः पूजा शंकरे फलदा मता । तमश्च सत्वसंयुक्तं मिश्रकं च प्रवर्तकम्
मधूनमधून खंडित झालेली पूजा जरी असली तरी शंकराला अर्पण केल्यास ती फळ देणारी मानली जाते. तामस गुण सात्त्विक गुणाशी मिळून, तसेच मिश्र स्वरूपातही, प्रचलित आहे.
मिश्रपूजा विफलदा शंकरे लोकशंकरे । यादृशं तादृशं वापि नियमेनार्चनं विभोः
मिश्र पूजा शंकरासाठी, जो लोकांचे कल्याण करणारा आहे, फळ देत नाही. नियमाने जशी पूजा केली जाते, तशी ती प्रभूला पोहोचते.
शंकरस्याशुफलदं यादृशस्यापि देहिनः । शंभुरुवाच- एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं विधानं भस्मनोऽनघ
शंकर कोणत्याही भक्ताच्या, जशी पूजा असेल तशी, लवकर फळ देतो. शंभू म्हणतो— हे पापरहित, राखेच्या विधीचे हे संक्षिप्त वर्णन सांगितले.
वक्तृश्रोतृजनानां च समस्ताघविनाशनम्
हे ऐकणाऱ्यांचे आणि सांगणाऱ्यांचे सर्व पाप नाहीसे करते.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शिवराघवसंवादे भस्मोत्पत्तिविधानं नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील शिवराघव संवादात 'भस्माची उत्पत्ती व विधी' या नावाचा एकशे आठवा अध्याय येथे संपला.
शंभुरुवाच- अत्र ते कीर्तयिष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । श्रुत्वा यां प्राप धर्मात्मा शिवभक्तिमनुत्तमाम्
शंभू म्हणतो— इथे मी तुला एक अशी कथा सांगतो, जी पापांचा नाश करणारी आहे; ती ऐकून एक धर्मात्मा श्रेष्ठ शिवभक्तीला पोहोचला.
इक्ष्वाकुर्नाम विप्रेंद्रो महाविद्यो महामतिः । बहुशास्त्रप्रवीणश्च नीतिशास्त्रविशारदः
इक्ष्वाकू नावाचा एक ब्राह्मणांचा राजा होता, तो अत्यंत विद्वान आणि बुद्धिमान, अनेक शास्त्रांचा जाणकार आणि नीतीशास्त्रात पारंगत होता.
न यष्टा न च दाता च न देवानां च पूजकः । न चाध्यापयिता वेदं न व्याख्याता श्रुतस्य च
तो न यज्ञ करणारा, न दान करणारा, न देवांची पूजा करणारा; तसेच वेद शिकवणारा किंवा ऐकलेल्या गोष्टींचे स्पष्टीकरण करणारा नव्हता.
न पुराणेतिहासानां श्रुतीनामागमस्य वा । यत्नाद्भोक्ता तथा देहसंस्कारैकप्रवर्तकः
तो पुराण, इतिहास, श्रुती किंवा आगम यांचा अभ्यास करत नसे; तो फक्त खाण्याच्या आणि शरीरसंबंधी विधींच्या कामातच मन लावत असे.
तादृशस्य द्विजस्याथ समालक्ष्यायुरत्यगात् । लक्षांतरे तथैकस्मिन्वत्सरे मासि पंचमे
अशा त्या द्विजाचा आयुष्य संपले, हे पाहून; लक्षावधी वर्षांनंतर, एका वर्षाच्या पाचव्या महिन्यात,
तृतीय दिवसे रात्र्यां पुराणं श्रुतवानिदम् । स्वसंपादितवित्तस्य येन दानं न वै कृतम्
रात्रीच्या तिसऱ्या दिवशी त्याने हे पुराण ऐकले; पण स्वतः मिळवलेल्या संपत्तीचा त्याने कधीच दान केला नाही.
दिनेदिने भुज्यमानं निःसारं स्यात्क्रमेण हि । वर्षाण्येव च तावंति नरके पच्यते ध्रुवम्
दररोज खाल्लेले अन्न हळूहळू निष्प्रभ होते; आणि ज्या वर्षे तितकी वर्षे नरकात यातना भोगाव्या लागतात.
कृमियोनिसहस्रं च अनुभूय ततः परम् । दरिद्रो व्याधितोऽबंधुर्दुष्टभार्यो बहुप्रजः
नंतर हजार किड्यांच्या जन्मांचा अनुभव घेतल्यावर, तो गरीब, आजारी, मित्रहीन, वाईट बायको असलेला आणि अनेक मुलांचा बाप होतो.
दिनेदिने भिक्षितेन याचितेन च जीवनम् । यन्न क्वापि च बीजानां मग्नानामथ मार्गणात्
तो दररोज भीक मागून आणि लोकांकडून मागूनच आपले जीवन जगतो; आणि कुठेही, अगदी खोल गाडलेल्या बियांसाठी शोध घेतला तरी, त्याला काही मिळत नाही.
लब्धेनजीवनं कर्म भृत्यानामथ जीवनम् । मध्ये श्रोत्रविहीनश्च नेत्रहीनः स्खलन्मलः
मिळालेलं उपजीविकेचं साधन सेवकांच्या कामासाठी आणि त्यांच्याही उपजीविकेसाठी वापरलं जातं; त्यातले काहीजण बहिरे, काहीजण आंधळे, काहीजण ठेचकाळणारे, तर काहीजण अपवित्र असतात.
एवं पुराणं श्रुत्वा साविक्ष्वाकुर्भृशदुःखितः । मनसा चिंतयच्चेदं स्मारं स्मारं द्विजाधमः
असं पुराण ऐकून साविक्ष्वाकू फारच दुःखी झाला; तो द्विज वारंवार मनात हेच विचार करू लागला.
रूपपुष्पैर्माहिष्मयी दुर्गापि फलवर्जिता । तथा पुराणरहिता विद्या नो गतिदर्शनी
सुंदर फुलांनी पूजलेली महिषमयी दुर्गा देखील जर तिची पूजा महिषाने केली असेल तर फळ देत नाही; त्याचप्रमाणे, पुराणाशिवायचं ज्ञान मार्ग दाखवत नाही.
बहुशास्त्रं समभ्यस्य बहुवेदान्सविस्तरान् । पुंसोश्रुतपुराणस्य सम्यग्याति न दर्शनम्
खूप शास्त्रं आणि विस्ताराने वेद शिकूनही, जो माणूस पुराण ऐकत नाही त्याला खरी समज येत नाही.
शंभुरुवाच- एवं चिंतयतस्तस्य अकालमरणं त्वभूत् । यमलोकं गतश्चाथ यमेन परिभाषितः
शंभू म्हणाले— तो असं विचार करत असतानाच त्याचं अकाली निधन झालं; तो यमलोकात गेला आणि यमाने त्याला बोलावलं.
यम उवाच- अनेकपापयुक्तोसि पुण्यं नैव महत्तव । न वेदाध्यापनात्प्राप्तं पापं च विदितं तव
यम म्हणाले— तुझ्यावर अनेक पापं आहेत, तुझं पुण्य फारच कमी आहे; वेद शिकवून तुला पुण्य मिळालेलं नाही, आणि तुझी पापं मला माहीत आहेत.
कोटिवर्षाणि नरके तवस्थितिरिति द्विज । आयुरस्ति तवात्यल्पं गम्यतां पौर्विकीं तनुम्
द्विजा, नरकात तुझं वास्तव्य दहा कोटी वर्षांचं आहे; तुझं आयुष्य फारच थोडं आहे—म्हणून पुन्हा पूर्वीचं शरीर घे.
कुरु पुण्यं हितं दानं देवतापूजनं जपम् । सांगमध्यापनं विप्र भोजनं भस्मधारणम्
पुण्याची कामं कर, दान दे, देवांची पूजा कर, जप कर, योग्य पद्धतीने अध्यापन कर, ब्राह्मणांना जेवू घाल, आणि भस्म लाव.
भज विश्वेश्वरं देवं देवदेवमुमापतिम् । तस्य प्रयत्नमात्रेण मम लोकं न गच्छसि
विश्वेश्वर, देवांचा देव, उमा-पती याची भक्ती कर; फक्त प्रयत्न केलास तरी माझ्या लोकात तुला यावं लागणार नाही.
यत्किंचित्प्रत्यहं पापिन्पुराणं शृणु सादरम् । ततस्तच्छ्रवणादेव नेक्षसे मम यातनाः
हे पापी, दररोज थोडंसं का होईना, पुराण आदराने ऐक; त्या श्रवणामुळेच माझ्या यातना तुला भोगाव्या लागणार नाहीत.
यमस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः स्वां ययौ तनुम् । अथेशपूजनकृते यत्नमास्थाय स द्विजः
यमाची वचनं ऐकून ब्राह्मणाने आपलं शरीर पुन्हा धारण केलं; मग त्या द्विजाने ईश्वराची पूजा करण्यासाठी प्रयत्न केला.
अगमन्मुनिवर्यं तु जाबालिशिवपूजकम् । तपः स्वाध्यायसंपन्नं श्रुतिस्मृतिविवेचकम्
तो शिवपूजक, तपस्वी, स्वाध्यायात निपुण, श्रुती-स्मृतीचं विवेचन करणारा, अशा श्रेष्ठ मुनी जाबालीकडे गेला.
पुराणतत्त्ववेत्तारं लक्षशिष्यसमावृतम् । जराशिथिलसर्वांगं वेदवेदांगपारगम्
तो पुराणतत्त्व जाणणारा, शेकडो शिष्यांनी वेढलेला, वृद्धत्वामुळे शरीर थकलेला, पण वेद आणि वेदांगांत पारंगत होता.
द्रष्टुकामो ययौ शैलं मंदरं चारुकंदरम् । नानाविहंगसंपूर्णं नानापुष्पलतावृतम्
त्याला भेटायचं म्हणून तो सुंदर मंदार पर्वताकडे गेला, जिथे अनेक पक्षी आहेत आणि विविध फुलांनी आणि वेलींनी तो डवरलेला आहे.