प्रक्षाल्याथ ततो हस्तौ कर्मानुष्ठानमाचरेत् । शिव उवाच- यूयमेवं प्रकारेण भस्म कृत्वा प्रघृष्य च
मग हात धुऊन, ठरलेली कर्मे करावीत. शिव म्हणाले: 'तुम्ही असं भस्म तयार करून अंगाला लावावं.'
गुणान्धारयितुं शक्तास्ततः स्रक्ष्यथ वै प्रजाः । शंभुरुवाच- इत्थं शिवोदिता देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
'मग तुम्ही गुण धारण करण्यास समर्थ व्हाल आणि प्रजांची निर्मिती कराल.' शंभू म्हणाले: 'शिवाने सांगितल्याप्रमाणे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर—'
तथा कृत्वा च विधिना हमहमिकया तदा । अन्योन्यबोधनाशक्ताः प्रणम्य शिवमूचिरे
नियमाप्रमाणे असं केलं, पण प्रत्येकाने स्पर्धेने केल्यामुळे एकमेकांना समजू शकले नाहीत. मग त्यांनी शिवाला वंदन करून विचारलं.
कं गुणं धारयेत्को वा शिवः प्राह सुतानथ । कर्मशक्तिं तथा ज्ञानं मुखरेण्वैव नश्यति
'कोणता गुण धारण करावा? कोण?' असं विचारल्यावर शिवाने आपल्या पुत्रांना सांगितलं, 'कर्मशक्ती आणि ज्ञान, गर्वामुळे नष्ट होतात.'
अल्पायुर्दृश्यते ब्रह्मा मनुभिश्चास्य जीवितम् । योऽहं ब्रह्मांडमालाभिर्भूषितो ब्रह्मगोपनम्
'ब्रह्मा अल्पायुषी आहे आणि त्याचं आयुष्य मनूंशी जोडलेलं आहे. मी, ब्रह्मांडांच्या माळांनी सुशोभित, ब्रह्माचा रक्षक आहे.'
रजोगुणमवष्टभ्य न च जानासि मां तदा । ब्रह्माधिकबलो विष्णुरायुषि ब्रह्मणोऽधिकः
‘तुला रजोगुण लाभला असला तरी, त्या वेळी तू मला ओळखलं नाहीस. विष्णू ब्रह्माहून बलवान आहे आणि त्याचं आयुष्य ब्रह्माहून जास्त आहे.'
ब्रह्मांडमालाभरणे महेशस्य ममैव तु । चतुर्निःश्वासमात्रेण विष्णोरायुरुदाहृतम्
'महेश आणि माझ्या गळ्यात ब्रह्मांडांची माळ आहे, पण विष्णूचं आयुष्य फक्त चार श्वासांचं मानलं जातं.'
ब्रह्मणोऽधिकसत्वत्वात्सत्वमालंबतां हरिः । जानाति सर्वकालं मां क्वचिदेव न विस्मरेत्
‘विष्णूला सत्त्वगुण जास्त असल्यामुळे तो सत्त्वावर आधार घेतो; तो नेहमी मला ओळखतो आणि कधीही विसरत नाही.'
सात्विकैकैव पूजास्य राजसी तामसी न तु । शांतं शिवं सत्वगुणं रजवक्त्रावमानतः
फक्त सात्त्विक पूजा त्याची खरी पूजा आहे; राजस किंवा तामस पूजा त्याला मान्य नाही. शांत, मंगल आणि सात्त्विक गुण राजस व तामस गुणांनी कमी होतो.
नभोनीलं तथा चैव गुणं शंभुस्तथाभजत् । सत्वं रजस्तमश्चापि दधार च पुरा किल
जसा आकाशाचा रंग निळा असतो, तसाच शंभूने तो गुण स्वीकारला. प्राचीन काळी त्याने सात्त्विक, राजस आणि तामस हे तिन्ही गुण धारण केले.
अतोऽस्य विविधा पूजा शंकरस्य विधीयते । रजश्च तमसायुक्तं दारुणं परिकीर्तितम्
म्हणून शंकरासाठी विविध प्रकारच्या पूजा सांगितल्या आहेत. राजस गुण तामस गुणाशी मिळून कठोर स्वरूप घेतो असे म्हटले आहे.
दारुणापि ततः पूजा शंकरे गतिदा मता । रजश्च तमसायुक्तमलं शास्त्रप्रवर्तकम्
कठोर पूजा जरी केली तरी ती शंकराला अर्पण केल्यास मोक्ष देणारी मानली जाते. राजस गुण तामस गुणाशी मिळून पूर्णपणे शास्त्रात सांगितलेला आहे.
विच्छिन्नापि ततः पूजा शंकरे फलदा मता । तमश्च सत्वसंयुक्तं मिश्रकं च प्रवर्तकम्
मधूनमधून खंडित झालेली पूजा जरी असली तरी शंकराला अर्पण केल्यास ती फळ देणारी मानली जाते. तामस गुण सात्त्विक गुणाशी मिळून, तसेच मिश्र स्वरूपातही, प्रचलित आहे.
मिश्रपूजा विफलदा शंकरे लोकशंकरे । यादृशं तादृशं वापि नियमेनार्चनं विभोः
मिश्र पूजा शंकरासाठी, जो लोकांचे कल्याण करणारा आहे, फळ देत नाही. नियमाने जशी पूजा केली जाते, तशी ती प्रभूला पोहोचते.
शंकरस्याशुफलदं यादृशस्यापि देहिनः । शंभुरुवाच- एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं विधानं भस्मनोऽनघ
शंकर कोणत्याही भक्ताच्या, जशी पूजा असेल तशी, लवकर फळ देतो. शंभू म्हणतो— हे पापरहित, राखेच्या विधीचे हे संक्षिप्त वर्णन सांगितले.
वक्तृश्रोतृजनानां च समस्ताघविनाशनम्
हे ऐकणाऱ्यांचे आणि सांगणाऱ्यांचे सर्व पाप नाहीसे करते.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शिवराघवसंवादे भस्मोत्पत्तिविधानं नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील शिवराघव संवादात 'भस्माची उत्पत्ती व विधी' या नावाचा एकशे आठवा अध्याय येथे संपला.
शंभुरुवाच- अत्र ते कीर्तयिष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । श्रुत्वा यां प्राप धर्मात्मा शिवभक्तिमनुत्तमाम्
शंभू म्हणतो— इथे मी तुला एक अशी कथा सांगतो, जी पापांचा नाश करणारी आहे; ती ऐकून एक धर्मात्मा श्रेष्ठ शिवभक्तीला पोहोचला.
इक्ष्वाकुर्नाम विप्रेंद्रो महाविद्यो महामतिः । बहुशास्त्रप्रवीणश्च नीतिशास्त्रविशारदः
इक्ष्वाकू नावाचा एक ब्राह्मणांचा राजा होता, तो अत्यंत विद्वान आणि बुद्धिमान, अनेक शास्त्रांचा जाणकार आणि नीतीशास्त्रात पारंगत होता.
न यष्टा न च दाता च न देवानां च पूजकः । न चाध्यापयिता वेदं न व्याख्याता श्रुतस्य च
तो न यज्ञ करणारा, न दान करणारा, न देवांची पूजा करणारा; तसेच वेद शिकवणारा किंवा ऐकलेल्या गोष्टींचे स्पष्टीकरण करणारा नव्हता.
न पुराणेतिहासानां श्रुतीनामागमस्य वा । यत्नाद्भोक्ता तथा देहसंस्कारैकप्रवर्तकः
तो पुराण, इतिहास, श्रुती किंवा आगम यांचा अभ्यास करत नसे; तो फक्त खाण्याच्या आणि शरीरसंबंधी विधींच्या कामातच मन लावत असे.
तादृशस्य द्विजस्याथ समालक्ष्यायुरत्यगात् । लक्षांतरे तथैकस्मिन्वत्सरे मासि पंचमे
अशा त्या द्विजाचा आयुष्य संपले, हे पाहून; लक्षावधी वर्षांनंतर, एका वर्षाच्या पाचव्या महिन्यात,
तृतीय दिवसे रात्र्यां पुराणं श्रुतवानिदम् । स्वसंपादितवित्तस्य येन दानं न वै कृतम्
रात्रीच्या तिसऱ्या दिवशी त्याने हे पुराण ऐकले; पण स्वतः मिळवलेल्या संपत्तीचा त्याने कधीच दान केला नाही.
दिनेदिने भुज्यमानं निःसारं स्यात्क्रमेण हि । वर्षाण्येव च तावंति नरके पच्यते ध्रुवम्
दररोज खाल्लेले अन्न हळूहळू निष्प्रभ होते; आणि ज्या वर्षे तितकी वर्षे नरकात यातना भोगाव्या लागतात.
कृमियोनिसहस्रं च अनुभूय ततः परम् । दरिद्रो व्याधितोऽबंधुर्दुष्टभार्यो बहुप्रजः
नंतर हजार किड्यांच्या जन्मांचा अनुभव घेतल्यावर, तो गरीब, आजारी, मित्रहीन, वाईट बायको असलेला आणि अनेक मुलांचा बाप होतो.
दिनेदिने भिक्षितेन याचितेन च जीवनम् । यन्न क्वापि च बीजानां मग्नानामथ मार्गणात्
तो दररोज भीक मागून आणि लोकांकडून मागूनच आपले जीवन जगतो; आणि कुठेही, अगदी खोल गाडलेल्या बियांसाठी शोध घेतला तरी, त्याला काही मिळत नाही.
लब्धेनजीवनं कर्म भृत्यानामथ जीवनम् । मध्ये श्रोत्रविहीनश्च नेत्रहीनः स्खलन्मलः
मिळालेलं उपजीविकेचं साधन सेवकांच्या कामासाठी आणि त्यांच्याही उपजीविकेसाठी वापरलं जातं; त्यातले काहीजण बहिरे, काहीजण आंधळे, काहीजण ठेचकाळणारे, तर काहीजण अपवित्र असतात.
एवं पुराणं श्रुत्वा साविक्ष्वाकुर्भृशदुःखितः । मनसा चिंतयच्चेदं स्मारं स्मारं द्विजाधमः
असं पुराण ऐकून साविक्ष्वाकू फारच दुःखी झाला; तो द्विज वारंवार मनात हेच विचार करू लागला.
रूपपुष्पैर्माहिष्मयी दुर्गापि फलवर्जिता । तथा पुराणरहिता विद्या नो गतिदर्शनी
सुंदर फुलांनी पूजलेली महिषमयी दुर्गा देखील जर तिची पूजा महिषाने केली असेल तर फळ देत नाही; त्याचप्रमाणे, पुराणाशिवायचं ज्ञान मार्ग दाखवत नाही.
बहुशास्त्रं समभ्यस्य बहुवेदान्सविस्तरान् । पुंसोश्रुतपुराणस्य सम्यग्याति न दर्शनम्
खूप शास्त्रं आणि विस्ताराने वेद शिकूनही, जो माणूस पुराण ऐकत नाही त्याला खरी समज येत नाही.