इतः परं हि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि सुव्रते
आता यापुढे तुला अजून काय ऐकायचं आहे, हे सुभ्राते?
शुचिस्मितोवाच- कश्यपं जमदग्निं च देवानां च पुरा कथम् । ररक्ष भस्म तद्ब्रह्मन्समाचक्ष्व मुने मम
शुचिस्मिता म्हणाली — कश्यप, जमदग्नी आणि देवतांना पूर्वी भस्माने कसे वाचवले, हे ब्रह्मन्, मला सांग.
दधीच उवाच- कश्यपादियुता देवाः पूर्वमभ्यागमन्गिरिम् । शोकरं नाम विख्यातं गिरिमध्ये सुशोभनम्
दधीच म्हणाले — कश्यप आणि इतरांसह देवता पूर्वी एका पर्वताजवळ आले, जो शोकऱ नावाने प्रसिद्ध आणि मधोमध सुंदर होता.
नानाविहंगसंकीर्णं नानामुनिगणाश्रयम् । वासुदेवाश्रयं रम्यमप्सरोगणसेवितम्
तो पर्वत विविध पक्ष्यांनी भरलेला, अनेक ऋषींच्या समूहांनी वसलेला, वासुदेवाच्या निवासासारखा रम्य आणि अप्सरांच्या समूहांनी सेविलेला होता.
विचित्रवृक्षसंवीतं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम् । तथाविधं प्रविश्यैते गिरिं वयमथापरे
तो पर्वत रंगीबेरंगी झाडांनी वेढलेला आणि सर्व ऋतूंच्या फुलांनी उजळलेला होता; असे तेथे आम्ही आणि इतरही आत गेलो.
स्तुवंतः केशवं तत्र गताः स्म गिरिशेश्वरम् । दृष्ट्वा तत्र महाज्वालां प्रविष्टाश्च वयं च ताम्
तेथे आम्ही केशवाचे स्तवन करत असताना पर्वताचा स्वामी गाठला; तिथे मोठी ज्वाळा पाहून आम्ही तिच्यात प्रवेश केला.
मामेकं तु तिरस्कृत्य ह्यदहद्देवता मुनीन् । मां ददाह ततः पश्चाद्भस्मीभूता वयं शुभे
माझी एकटीला दुर्लक्ष करून त्या देवीने सर्व देवता आणि ऋषी यांना भस्म केले; मग, हे शुभे, तिने मलाही जाळले आणि आम्ही सर्व राख झालो.
अस्मानेतादृशान्दृष्ट्वा वीरभद्रः प्रतापवान् । केनापिकारणेनासौ गतवान्पर्वतं च तम्
आम्हा सर्वांना अशा अवस्थेत पाहून, पराक्रमी वीरभद्र कोणत्यातरी कारणाने त्या पर्वताकडे निघून गेला.
भस्मोद्धूलितसर्वांगो मस्तकस्थशिवः शुचिः । एकाकी निःस्पृहः शान्तो हाहाशब्दमथाशृणोत्
संपूर्ण अंगावर राख लावलेला, शुद्ध, शांत, इच्छाशून्य, आणि एकटा असलेला, ज्याच्या डोक्यावर शंकर होते, त्याने हाहाकाराचा आवाज ऐकला.
अथ चिंतापरश्चासीन्म्रियमाण शवध्वनिः । शवानामिवगंधश्च दृश्यते तन्निरीक्षणे
मग तो विचारात गुंतला असताना, त्याने मरत असलेल्या शरीरांचा आवाज ऐकला; आणि पाहताना, त्याला मृतदेहासारखा वास जाणवला.
इति निश्चित्य मनसा जगामाग्निमतिप्रभम् । स वह्निर्वीरभद्रं च दग्धुमारब्धवानथ
अशा प्रकारे मनाशी ठरवून, तो तेजस्वी अग्नीकडे गेला; आणि त्या आगीने वीरभद्राला जाळायला सुरुवात केली.
तृणाग्निरिव शांतोऽभूदासाद्य सलिलं यथा । ततोऽपरां महाज्वालां वीरभद्रस्तु दृष्टवान्
गवताने किंवा पाण्याने आग शांत होते तसा तो शांत झाला; त्यानंतर वीरभद्राने दुसरी मोठी ज्वाळा पाहिली.
खं गच्छंतीं महाकालो ज्वालां निपतितामपि । मनसा चिंतयच्चापि वीरभद्रः प्रतापवान्
आकाशातून जात असताना खाली पडणारी मोठी ज्वाळा त्याने पाहिली; पराक्रमी वीरभद्राने हे सर्व मनात विचार केले.
सर्वेषां नाशिनी ज्वाला प्राणिनां शतकोटिशः । तत्सर्वं रक्षणार्थं हि पिपासुश्चाप्यहं त्विमाम्
ही ज्वाळा शेकडो कोटी जीवांना नष्ट करते; त्या सर्वांचे रक्षण करण्यासाठी मी ही ज्वाळा पिण्यास उत्सुक आहे.
प्राश्नामि महतीं ज्वालां सलिलं तृषितो यथा । एतस्मिन्नंतरे वीरं वागाह चाशरीरिणी
मी तहानलेल्या माणसासारखा ही मोठी ज्वाळा पिऊन टाकीन; तेवढ्यात, एका देहहीन आवाजाने त्या वीराला हाक मारली.
भारत्युवाच- वीर मा साहसं कार्षीः क्व तृषा क्वाशुशुक्षणिः । तृषितानां जलेनार्थो विपरीतो वनाग्निना
भारती म्हणाली — वीर, असा उतावळेपणा करू नकोस! तहान आणि जळजळ यात काय संबंध? तहान लागलेल्या माणसाला पाण्याची गरज असते, जंगलातील आगीची नाही.
निकामं योजनशिराः प्रणष्टो राक्षसेश्वरः । शतयोजनवक्त्रश्च शतबाहुस्तथापरः
निकाम नावाचा राक्षसांचा राजा, ज्याचे डोके एक योजन एवढे मोठे होते, तो नष्ट झाला; आणखी एक, ज्याचे तोंड शंभर योजन मोठे आणि शंभर हात होते, तोही नष्ट झाला.
अगस्त्यश्च महाभागो निःशेषं पीतसागरः । एतानन्यानसंख्याताञ्ज्वालेयं तानमारयत्
महान भाग्यशाली अगस्त्य ऋषी यांनी संपूर्ण समुद्र प्यायला; या ज्वाळेने असे असंख्य लोकांचा नाश केला आहे.
वीरभद्र उवाच- भीषिकेयं महाज्वाला त्वदुक्ता न हि जायते । सरस्वति भवत्यां च ममरोषश्च जायते
वीरभद्र म्हणाला — हे सरस्वती, तू सांगितलेली ही भयंकर ज्वाळा तुझ्यामुळे आणि माझ्या रागामुळेच निर्माण होते, दुसऱ्या कुठल्याही कारणाने नाही.
सर्वदेवार्चितपदं वीरभद्रमवेहि माम् । भारत्युवाच- मयोक्तं हितभावेन न द्वेषान्नान्यतो मुने
सर्व देवांनी पूजलेले स्थान असलेला वीरभद्र मीच आहे, हे जाण. भारती म्हणाली — मी जे काही बोलले, ते तुझ्या हितासाठीच आहे, द्वेषाने किंवा दुसऱ्या कोणत्याही हेतूने नाही, हे ऋषे.
कोपमुत्सृज वीर त्वमात्मनोहितमाचर । इत्युक्त्वांतर्दधे देवी भारती वीरभीतितः
राग सोड, हे वीर, आणि स्वतःच्या कल्याणासाठी वाग. असे म्हणून देवी भारती वीरभद्राच्या भीतीने अदृश्य झाली.
अथ वीरो महाज्वालामपासील्लीलयैव तु । क्षणेन महती ज्वाला शतयोजनविस्तृता
मग त्या वीराने सहजपणे ती मोठी ज्वाळा नाहीशी केली; क्षणातच शंभर योजन रुंद असलेली ती ज्वाळा संपली.
एकेन वीरभद्रेण पीता परमदुःसहा । अथ चेंद्रमुखानां च मुनीनां भस्मराशयः
वीरभद्राने एकट्याने ती अत्यंत असह्य ज्वाळा पिऊन टाकली; त्यानंतर देवता आणि ऋषी यांच्या राखेचे ढीग दिसू लागले.
दृष्टा वै वीरभद्रेण आहूताश्च महात्मना । न चाब्रुवन्प्रतिवचो मृता मुनिदिवौकसः
महात्मा वीरभद्राने त्यांना पाहिले आणि बोलावले; पण मृत ऋषी आणि देवता काहीच उत्तर देत नव्हते.
वीरभद्रस्तु विज्ञाय नाशं मुनिदिवौकसाम् । दध्यावमून्कथं सर्वाञ्जीवयाम्यद्य कोविदः
वीरभद्राने ऋषी आणि देवतांचा विनाश पाहून मनात विचार केला, 'आज हे सगळे कसे जिवंत करू? हे कोण जाणकार आहे?'
ध्यानेन दृष्टवांश्चापि जीवितं भस्मदेहिनाम् । अथाचम्य मृतानां तु भस्मान्यथ च भस्मना
त्याने ध्यान करून ज्या लोकांची शरीरं राख झाली होती त्यांचं जीवन पाहिलं. मग स्नान करून त्याने मृतांची राख घेतली.
मृत्युंजयेन मंत्रेण मंत्रितेन ह्यमंत्रयत् । अथोत्थिता मुनिवराः स्वं स्वं रूपमुपाश्रिताः
मग मृत्यूवर विजय मिळवणाऱ्या मंत्राने त्या राखेला अभिमंत्रित करून, वीरभद्राने त्या मृतांना पुन्हा जिवंत केलं. तेव्हा सर्व मोठे ऋषी आपापल्या मूळ रूपात उभे राहिले.
अथ ते गतवंतश्च गिरिपार्श्वं महाप्रभम् । तत्रापि भक्षिताः सर्वे सर्पेणातिशरीरिणा
मग ते सर्वजण तेजस्वी पर्वताच्या कड्यावर गेले, पण तिथेही एक प्रचंड सर्पाने त्यांना गिळून टाकले.
अथ वीरो महासर्पसमीपमगमत्प्रभुः । वीरमागतमालोक्य भुजगो योद्धुमारभत्
मग वीरभद्र तो मोठ्या सर्पाजवळ गेला. वीरभद्र येताना पाहून तो सर्प त्याच्याशी लढायला तयार झाला.
युयुधे वर्षमेकं तु नानारूपधरः फणी । अथ वीरः प्रगृह्यौष्ठयुगं करयुगेन च
तो सर्प अनेक रूपे धारण करून एक वर्षभर लढत राहिला. मग वीरभद्राने दोन्ही हातांनी त्याच्या दोन्ही जबड्यांना पकडले.